«Алыптар сарайының» ізімен: Азих руынан тау бабаларымызға жол

Жабрайыл ауданындағы «Дивлер сарайы» деп аталатын көне қоныс қалай аталады? Негізі, бала күнімнен ата-анамнан естіген «Алыптар сарайы» деген сөз менің назарымды аударды. Бір қарағанда маған ертегілер мен аңыздардан оқып, естіген алыптар мен алыптар көрінді Негізгі түйінге көшейік. Халық арасында «Алыптар сарайы» атанған «Алыптар сарайы» үңгірі шынымен де мыңдаған жылдар бойы дауысы естілген мифтік қорқынышты, құбыжық, адам жегіш жандар болып табылатын алыптар өмір сүрген жер болды ма? «Сарай» термині дворяндар, хандар мен патшалар тұрған үйлерді – ғимараттарды білдіреді. Мәселен, мәселені шешуге кеңес беріледі. Адамзаттың ең көне қоныстарының бірі саналатын Джабраил ауданымен көршілес аймақ деп санауға болатын Хожаванд ауданы Азих ауылы аумағындағы Азих үңгірі. Біздің ежелгі ата-бабаларымыз бұдан 350-400 мың жыл бұрын, тіпті 1-1,5 миллион жыл бұрын палеолит дәуіріне жататын тас дәуірінің қонысы саналатын Азих үңгірінде өмір сүрген. Олай болса, біздің ұлы бабаларымыз ежелгі адамдар мекені болған Әзірбайжанның әр түкпірінде – Гобустанда, Азихте, Асаби-Кәһфте, сондай-ақ Дағтумастағы «Алыптар сарайында» өмір сүрген Бұл ойлар филология ғылымдарының докторы, доцент Шәкір Әлбалиевтің «Алыптар сарайы – альпі бабалар мекені» атты мақаласында айтылғанын ҚазАқпарат хабарлайды. Біз мақаланы ұсынамыз Осыған параллель ұқсастық пен салыстыруды келтіргім келеді. Қазіргі таңда Әзірбайжанда біздің әкімшілік аумақтық бөлінісіміздің әртүрлі аудандарында бір-біріне жақын немесе алыс қашықтықта орналасқан жеке аудан және қала үлгісіндегі ірі елді мекендер болғаны сияқты, ерте заманда еліміздің әр түкпірінде бір-бірімен азды-көпті байланысқан үңгір типті ежелгі адам қоныстары болған. Азих үңгірінің тұрғындарымен және «Алыптар сарайында» тұратын алыптармен тығыз көршілік қарым-қатынаста болу мүмкін болды. Яғни, Азих руы мен «Алыптар сарайы» қауымы арасында өзара шаруашылық, мәдени байланыстардың болуы заңдылық еді. Азих атауы көне түркі аз (а) тайпаларының атауына негізделген. «Кітаби-Дәде Қорғуд» құрамында үшох және бозох тайпалары – тайпалық бірлестіктер болғандықтан, Қарабақ-Заңғазұр аймағында азих – узух («Дивлер сарайы» мысалында) тайпалық қатынастың болуы заңды. Ал енді «Алыптар сарайындағы» «Див» тіркесінің мәніне келіп отырмын. Қазір де астарлы, астарлы түрде алып адамдарды дәудей үлкен адам дейміз немесе анау-мынау адамды алып, айдаһар дейміз. Халқымыздың эпикалық-мифтік қаһарманы Короглының бейнесін алып тұлғасындай алып тұлғамен елестетеміз, жандандырамыз. Демек, «Алыптар сарайы» деген тіркес алпауыт тектес адамдардың сарайы – баспана дегенді білдіреді. Осыған ұқсас бейнелі өрнек бір аяғын Араздың осы жағына қойып, екінші аяғын Араздың арғы жағына қою арқылы «араласып», үлкен өзенді қадамдарымен кесіп өтетін мифтік және көрнекті жаратылыстар Зумруд Мансимованың докторлық диссертациясында алыптардың адам екендігі туралы: "Бірқатар халықтардың мифтері бойынша алыптар үлкен денелі адам түрі болып табылады және қарапайым адамдар сияқты өмір сүреді. Кейбір халықтардың мифтерінде (мысалы, Норвегия мифтерінде) алыптар ұлы және қатыгез. Алайда, кейбір гректерде тірі және тірі адамдар ретінде сипатталған. бейбіт» Ғалымның ой-пікірлерінен тағы да байқағанымыздай, алыптар біртұтас, ірі денелі алып адамдар және олар қарапайым адамдар сияқты өмір сүреді. Сонымен бірге, грек мифтеріндегі алыптардың тауда өмір сүретін бейбіт адамдар екендігі (Дағтумас тауындағы Алыптар сарайы мысалында) алыптар мен адамдар арасындағы параллелизм туралы пайымдауларымызды растайды Алыптардың ұлылығы туралы ойға келер болсақ, ол «Мифтік ойлаудағы алыптар бейнесі қызметінің – жағымдыдан жағымсызға ауысуы қоғам дамуымен байланысты болды» түрінде түсіндіріледі. Міне, осы тұрғыдан алғанда З.Мансимова «Алыптар зұлымдық пен зұлымдықпен толық байланысты емес, сонымен қатар жағымды жақтары бар мифтік-аңыздық тіршілік иелері» деп жазады Әрине, бұл пайымдаулар алпауыт бейнесінің мифтік ойлаудағы орнын айқындайды, ерте заманда жасы миллион жыл бұрынғы «Алыптар сарайы» үңгіріндегі алыптар алпауыттың астарлы атымен белгілі болған кезде олардың оңды, қайырымды қызметі болған. Басқаша айтқанда, алыптар сұмдық, теріс тип, зұлым күш ретінде көрінеді олардың әрекеттері тарихтың салыстырмалы түрде кейінгі даму кезеңдерімен байланысты болды. Осы орайда халықтың арғы аталарын дәу деп атап, олардың баспанасын «Алыптар сарайы» деп тануының өзі алыптардың ескі көзқарастағы қайырымды жандар екенін аңғартады. Әйтпесе, халық ешқашан мифтік ойлауда өз ата-бабаларын жағымсыз кейіпкерлерге теңемес еді, оларды метафоралық түрде жағымсыз типтер деп атамас еді. Әр адам өз әкесін (немесе анасын), атасын немесе арғы атасын киелі деңгейде бағалауға тырысатыны сияқты, адамдардың да ата-бабаларын мейірімді мифтік тіршілік иесі ретінде сипаттап, атауы заңды Академик Тофиғ Гаджиев аударған болгар-татар ақыны Микайыл Баштунның «Шаң қызы дастанынан» оқимыз Сондай-ақ, алып-батырларды алыптар деп атайтыны, бұл алып-алпылардың мінезіне қарай оң және теріс болып екіге бөлінетіні эпикалық мәтіннен де аңғарылады. Олай болса, мифтік ойлауда оң бағдардан жағымсыз кейіпкерге ауысқан алыптар эпикалық-көркемдік ойлауда сол белгілермен сипатталады: жақсы алыптармен қатар жаман дәулер де суреттеледі Қорыта айтқанда, үні мен сауалы біздің дәуірімізге дейінгі жүз мыңдаған жылдарға созылған «Алыптар сарайы» үңгірінің тұрғындары бұрынғы мифтік ойлауда ізгілік бейнесі саналатын алыптар бейнесінде біздің арғы аталарымыз – тау малшылары болған 2026 © AZERTAC. Авторлық құқық қорғалған. Ақпаратты пайдалану гиперсілтеме арқылы көрсетілуі керек