ЛАБИРИНТ - Өлім туралы әңгіме

Таңертең ерте бір қолым күннің нұрынан оянды. Қабырғаға өріліп, бір сәтке ұшқан көзін қарық еткен нәзік сәулелерге қарап, отпен шыққан күн де ​​батады деп ойлады: уақыт бар, уәде бар «Ұйқтадың, уақытты саттың! – деп ісінген көзін уқалап орнынан тұрды Төсегі қарға толғандай, жыландай түні бойы ұйықтай алмады. Оған сол түні экраннан көрген дәрігер себеп болды. Ол кештен сөйлеген сөзіне, біліміне тәнті болды. Тәңірдің рақымымен мейірімсіз бала басынан кешкен азапты қолымен тастағандай құсты тұмсығымен қағып, зергердей азапты, азапты бірінен соң бірі басып отыр Ол Обастан емханаға өзімен келді. Тіркеудегі қыз алжапқышын көтеріп, ақ халатын киіп, ақшасын төлеп, түбіртек алды. Осы уақытқа дейін ешкімге айтпаған уайымын емдейтін ең жақсы жер деп білетін бұл жас дәрігермен сөйлесуге асықты Құрбан болғаным жанымды ауыртады, бөлісер адам таппайсың: біреу жылайды, біреу налыйды... Марқұм шешесі жүрек дастархан емес, оны ашып, бәріне көрсету дейтін Ауа тапшылығынан тарылған жартылай қараңғы дәліздің іші ауырды Дəрігерді сынағандай, сығырайған көзімен сығырайған жерді бір қарап шығып, амандаспай тақырыпты жалғастырды. Шынымды айтсам, бұл жігіт оның сөзін бөлмей шыдамдылықпен тыңдады Ол асығыс сөздерді лақтырып сөйлейді: Менің шағымдарым көп... Ойланудан, бір әрекетті қайталаудан шаршадым, қатты ренжідім. Көбіне қорқамын, қорқамын. Үмітсіздік адамды көптеген күйзелістерге ұшыратады. Не көрсем де, не шықса да еріксіз қайта санай бастаймын. Қатысы бар ма, жоқ па, қылмыскерді іздеп жүрмін. Санам абыржып, ​​өзімді сендіре алмаймын, тыныштала алмаймын. Бір сәт – естелік, ал санасыздық – жарқыл. Мен көп нәрсені ұмытамын, қайта ойлап, есіме түсіруге тырысамын, не істеу керек, қайда бару керек? Мен жайлылықты, тыныштықты емес, кішкене тәтті ұйқыны аңсадым. Жаным тамағымда. Менің қартайған шағымда бұл пәле қайдан шықты?! Мен сені түсінемін. Бұл өте қызықты және әдеттен тыс ауру болды Дәрігер науқастың денесіне жабысып қалған ұршыққа қарап, кенет сенімді түрде: Не?! – деп аздап тұншығып қалған сиқыршыдай ысқырды Обсессивті! Аурудың аты осы, а-д... – Жас дәрігер орнынан тұрып, ала барқыт қазанның жанындағы тар графиннен су ішіп, терең тыныстап, сөзін жалғастырды. – Иә, медицинада мұндай ұғым бар, ол компульсивті бұзылулармен ауыратындарда кездеседі. Бұл ауруда екіұшты дәрменсіздік бар. Жақсырақ түсіндіру үшін мен айтайын, әрекетті адам төзгісіз деңгейде қайталау жағдайлары көп. Артық жүк артады, шаршайды, айналаны да шаршатады, кейде дәрменсіз болады, айналасындағылардан көмек сұрайды Дәрігердің сөзін аузына салып, тот басқан бұлақтай дыбыс шығарып, өз әлемінде болды Ішім күйіп, басым айналады. Мен бірдеңе жасасам немесе жасамасам ше? Мен өзіме де, сөзіме де сенбеймін. Ауадан дым сорған адамдай, мен де өзімдікі дұрыс дегендей, бәрінен де, бәрінен де қорқамын. Көзілдірігім көзімнен түйіршіктеп, басы айналып, іздеп жүрмін, қырық шынтақ құдыққа түсіп кеткендей, қолыма салған ештеңе таппаймын. Газды қайта-қайта тексеріп, қайта келіп есікті аштым, артымнан жарықты сөндірдім бе, есікті қалай құлыптадым?! Қолымды жуамын, таза емес деп ойлаймын, санамда бәрі лас болып қала береді Көмейі соқыр пәктікпен жүзген тауықтай арпалысады, тамағыма жабысып, күтеді. Дәрігер бір жапырақ қағазды алып, жазады, жазады... Бұл ақ халатты жігіттің жайлылығы адамды жүзіп, жын атқа мінгізеді Кенет оның миының дөңгелегі айналып, зақымданған құлағы шырылдап, екеуі отырған мына тар бөлмеде әдейі тұншықтырып өлтіргендей болады. Ал дымқыл қабырғаның арғы жағынан біреудің мұңды, салқын үні, оның артынан қарға да шығады Рецепт бойынша ол жыланның аузынан қашқан бақа сияқты өзін лақтырып жібереді "Дәрігер десең, сөйлеген сөзін қара, сырқатына да қызық болар, мырза? Жазғаныңды есіне алсын!" Ашпастан, бетіне қарамай, қағазды жыртып, қоқыс жәшігіне тастайды. Қысымы күшейіп, аузына өт келіп, қайда барарын да білмей қалады «Аяғыңды біріктір, қайда барасың, көрейін, көңіл-күйің жоқ па?! Барлығы ояу, жүгіріп, бірдеңе іздеп жүрген сияқты Үш-төрт шақырым жердегі мешіттің мұнарасы әр жерден көрінетін. Тәңірге бәрінен де, бәрінен де жақын бұл ғибадатхананың азан үні боз қаланың үстіне жамылғыдай тартылды Қарттың жаны дөңгелегі кептеліп, жел кепкен диірмен сияқты еді. симлинкер қайда, ол ашылмайды. Адамның бір жері ауырса, айналасы осы аурумен дем алып жатқандай, яғни оның барлық мүшелерін аралайтын індет: ол сенімен бірге тұрып, жүре алады, бірақ сенімен ұйықтамайды, түні бойы сенімен ұйықтайды Әркімнің өз проблемасы бар, және әркімнің өз проблемасы бар, бұл дүниенің дауысы басқа, егер сен берілсең, ол сені басып кетеді Үйі мен дәрігер отырған құс торының арасын ұмытып, кәдімгідей бұрылып, қайта санауға кіріскісі келеді. Қайда жүрсе де іркіліп, жаяу жүргіншілер жолында тізілген тастарды санап, жүрегінде оғаш ниет бар. Жұп болсын, бойдақ болсын, ойлағанына жетпеген соң ашуланады, қаны босқа қарайды. Бұл наныммен бәрі түкке тұрғысыз болды, бұл оның соңы. Тас жартасқа кездесе салысымен күреседі, не іздегенін, нені қалайтынын түсінбейді Жалықпайды, маңайда босқа кезіп жүреді. Қайғылы жерді, үңгірді, салтанатты залды көргенде, бұл жерде қанша адам сыйса екен деп, жан-жағына қарап тоқтайды. «Жас па еді, неше жаста еді, ауырып қалды ма?.. Әй, күнде адам өлсе, әр ауданда осының кесірінен зират жойылып, зират келіп тоқтайды!?» деп тез ойлайды Өкініштісі, ол тұратын ауданда босану үйі мен салтанат залы қатар салынған. Осы екі ғимарат бір-бірінен бөлек тұрғызылса, құрбанымның берген ғұмыр үлесі ұзарар ма еді, әлде маңдайыма жазылған жазу жаңадан жазылар ма еді?! Бірақ оның соңына дейін қанша күн қалғанын кім көріп, жаза алады. Құрдастары мен таныстарынан жасы бөлек, абдырап қалды. «Мен сенің жасыңды емес, қалай өмір сүретініңді сұрауым керек еді...» Балаларын өсіріп, бөліп, ешкімге алғыс айтпастан соңғы дайындықтарын жасады: өлген күні, жуынатыны, кепеннің құны, үш-жеті, қырық, бейіт шығарылғаны - тиын-тебен, манат жинап, анасынан қалған темекі мен көбелегі бар орамалға орап, бақытты жерге тастап кеткен «Ақша – пәле, шайтанның мінезі бар, ол адамның қойнында көшіп-қонып, тез көгеріп, құрттанып, қолын ұстап, таяқшаға соғады... Қол кір дейді, бірақ адамның іші, ниеті одан да жаман. Сараң мақұлық ұстайды, ол саған тоймайды да, қолыңа да көндірмейді. тәуелді, көз тоймайды, бәрі қауіптен шығып, таусылмайтын ынта мен құмарлық соңғы сәтте тасқа айналады - Ол жоғалған өмірін қайтару үшін ақша жұмсайды, бұл менің ең соңғысым, сондықтан ақша маған оның қалтасын күтеді. Бір аяғым осында, Аллаға шүкір жас емеспін, бәрін көрдім...» Жалғыздық – өмірдің күзгі уәдесі, шуға толы құлағының түбіне дейін бәрі сарғайып кеткендей. Қатал өмір салты: айналаңызда адамдар көп, бірақ сіз жалғызсыз. Жалғыздық ауыр еді, көп қиыншылықтың есігін ашты "Тоқта, тоқта! Бәлкім, басқан жерің сенің қабірің болар?..." Сіздің соңғы және мәңгілік мекеніңіз - зират... Бос және жалаңаш денемен. Өмірдің ащы мазағы! Білесің бе, өлім сені алып кете ме, өлім сені тірі қалдыра ма?! Жерлеуде бәрі мұңайып, мұңаяды, терең армандар. Жұрттың бәрі зираттан шыққандай дүниенің ажалына зар болып, жүрегінде жауыз жылан көтеріліп жатыр. Жолдар қиылысады, әрқайсысы өз құбыласына қарай теңселеді. Кім не ұтады, не ұтады: цикл – куә, уақыт – төреші Ауланың бір бұрышында сүйегі шымырлаған бөксе орындыққа отырып, сағаттап ойға шомды: жыл мезгілдерін, айларды, күндерді жылжытып, қосып, көбейтіп, бөлді, ақыры нәтижені араластырып, ештеңеге алаңдамай жүрегін ашты «Жыл мезгілдері неге кенеттен келмейді, жемістер неге бір мезгілде піспейді: асықпай, әр нәрсенің өз уақыты бар, жыл мезгілдерінің ауысуы өз жүрегіміз еді...» Жыл мезгілдері ауысады, уәде піскен кезде тартылып, өтеді. "Алла жыл мезгілдерін жалықтырмас үшін жаратты ма? Әрқайсысына өз жүгін, берекесін берді. Жылдар басқаша келеді, бір жыл мол, бір жыл аз... Әлде қатарынан үш, қатарынан жеті жыл. Өткен жылы немесе биылғы өлім көп болды ма, кім біледі?" Қыстан үзіліп, көктемнен шабылған қаншама жан Бір сарынды өмір салты - маусымдық климат сияқты - сіз бүгінгі күнді қалай да жеңіп, рахат аласыз, бірақ кеше жасыра алмайсыз немесе ертеңді ойлай алмайсыз. Ал, ертең не болады және не болатынын алдын ала білмейміз Күңгірт аспанның кеңдігіне, көзді тойдырған терең кеңістігіне қарады. Аспан неге сонша жалғыз, мүмкін онда өмір жоқ, сондықтан? Шексіз аспанның көз жасы да біртүрлі еді: жарқын жаз, ыстық жаз, сары күз, қыста қатқан мұз жидек Мына жаңбыр мен бұршақтарды аспаннан жерге жіберген кім, бұл бұлақ суларын жерден тазартып, жер бетіне шығарған кім? Алланың құлының көз жасы қайдан шығады деп ойлаймын «Көз жасы әдемі де, кір де болуы мүмкін: олар өз сәтіне қарайды...» Әйтсе де, көкке ұшқан аяусыз амандардың, көк күрсінгендердің жолы қалай, тым алыс па?! Ұзындығы он метр көшені атады. Екі ағаштың көлеңкесін паналаған ол ерлі-зайыптылар жанжалдасып отырған дүңгіршектен су сатып алмақ болып, өзін тоқтатпақ болды. Терезенің бос екенін көрді, соңына дейін барды, осы маңайда өзі сияқты от жаққандар көп шығар Қара жүзді, ауызды бала тағы да гүл сатып жатыр. Ыстық па, суық па білмей, тамағына саусағын тигізбей, «әй-ай! — деп айғайлайды да, мына тар маңай оның даусын алып, осы жерден қашқысы келгендей Бүгін қаншасын саттың, балам, қанша қалды? «Бес» дегенді естіп, жұтынып жіберді: мына кедей күндіз не сатып, не табады, ішін не жылытады, үйіне не апарады? Рехми оның қасына келіп, қалған гүлдерді санап, барлығының ақшасын берді Гүлсатан бала не істерін білмей абдырап қалды Оның жүрегі ісіп кетті. "Міне! Ол өмір сүруді санайды, мен өмір сүретінімді ұмыту үшін санаймын..." Баланың күңгірт, күңгірт көздері қарайып, қолын қайтарғысы келді: Ағай, мен қайыр сұрамаймын, гүл сатамын, гүл! Шүкіршіліксіз, халал пайдамен өмір сүру. Құдай разылығы үшін, раушан гүлін алыңыз! Ол қабағын түйді Білесің бе, балам, сен оны басқа жерге жазбайсың. Кешір мені, кешір мені! Гүлді не істеймін? Қартайған шағында жанымда гүл сыйлайтын адам жоқ, мен кіммін? Оның үстіне ғимараттар мен тастар шіріп, құлап бара жатқандай болды. Ал қайда барарын білмей, саябаққа итеріп жіберіп, жоғалып кетті Саябақтың соңында біз азық-түлік дүкеніне бара жатыр едік. Олар витриналарда тізілген күмістей қабыршақты балықтардың балғын болуы үшін бетіне тұзды суды шашып жіберді. Ол балықтың жарылған ерніне, аязды шыны көздеріне, өмірден әлі үміт күткеніне қарап: «Әй, бейшара, кеше теңізде, өз үйіңде, енді міне, сусыз тағыда кепкен жаның...» деп күрсінді Ащы шындық: адамзат баласы қашанда өзінің бүкіл өмірін басқа бір тіршілік иесінің өмірі үшін құрған! Нарықтағы әрбір тауардың бағасы бағаға байланысты, ал сатып алуға, сатуға болатын халықтың «бағасын» кім қояды!? Әр нәрсенің құны бар, ал барлық себептерге себепші болған адам баласы сәт сайын құны мен танымалдылығын жоғалтып жатыр Ол теңізді жақсы көрді, бұл ғажайып. Тыныш жағажай тауып, анда-санда барып, сағаттап қарап отырып, көбік шашқан толқындардың тылсымына, сиқырына бой алдыратын Толқын – теңіздің күре тамыры, өмірдің екпіні: көбік шашып, тасқа соғылып, жаға төсіне шашырап жатқан жеті толқынның кейде үшіншісінде жарылып, жолда қалып, жаман көзқараспен ғайып болғанын көруге болады. Кейде төртіншіні үш, сегізін төртеуі басып, толқынның шиеленіскен шайқасында теңіз оны түсінбейтіндерге соғыс ашқысы келетіндей... Тіршіліктен, адамдардың арамдығынан, жиіркенішті, арамза қылығынан шаршағандай қынабына шегініп, жайылған толқындарын ащы да, ащы да қарнына жинайды. Тамағына тұншықтырған балдырлар уәдесін бұзып, көзі шіріп, мәйіт иісі аңқиды Толқындар қайтып оралып, оны алып кетіп, күнә жеушідей шайқайды, сондықтан ол қайтадан өзіне тартылады Осылайша теңіздер өледі Бұрын бульварды аралауға шығатын. Тастарды, сандарды жақсы жатқа алмаса да, ақылды топқа қосылып, құртты өлтіру үшін домино ойнайтын. Кейін бұл қарттардың бекер мирта егіп, жүз теңеу жасап, жеті ағыстың суын араластырып, бойдақтықтан келген таныстардың ақшасын санап, сөмкесін тігіп, әлде біреуді бастық етіп отырғанын көрді. Ашуы кетіп, өкшесіне түкіріп, әлгі той-томалақтарды шырылдатпай: «Тағы да шүкір, тасты да, ағашты да санаймын, бұл тастар біреудің байлығы болса...» Бірдеңені қорғап, үрлеп, қолынан түсіріп жіберетіндей біртүрлі әдеті бар еді. Жақсылық пен зұлымдық жиынында өзіне орын таппай, алдынан тасып, іргелес орындықтардың шетіне қадалып, балтырын езген сайын ауыруы күндерге созылып, ісінуі, қарасы кетпейді «Жасырын ісім жоқ, жетіммін, кімнен, неден қашсам, тез жезөкше боламын, қырық құдықтың түбінде. Жасырынсам да, ренжіген біреу келіп, мені сол жерден тауып алады...» Жауабы жоқ сұрақтар, жүрегіңді ауыртатын, нұрын бермей, тіршілігіңді мүмкін етпейтін ойлар. Оң немесе сол көзі араласқан сезімге батып кеткендіктен қозғала бастады. Марқұм шешесі осылай болғанда, кірпігіне қызыл жіп тағып, мұрнының астына: «Жақсылық тастасаң – ұш, жамандық тастасаң – ұйықта!» – деп сыбырлайтын Талай жүзді көрген бұл өмір басы талай бақытсыздықты бастан өткерсе де, әлі де өз қалпында: мың түрлі өмір кітабының ащы беттері, туып, ауырып, сүрініп, жығылып, ақыры сәті болса, ақ кебінге оранған дене. Өлмейтін, өлгісі келмейтін болмыстың талпынатыны, қолын тастап, жармасып, жанын бермейтіні Алла. Жаратушы құлын сан түрлі күйзеліспен, азаппен сынайды: бір-бірінің жолын кесіп өтпейді, керісінше кездесіп, бір болып кетеді. Мың дәрігер емдей алмайтын мәселе бар Тартқан азаптарың – құтылмасаң, диірменнің тасындай басып, жаншып кетеді. Жарайды, сіз зеріктірілген тіршілікті ұстай алмайсыз және өмір сүрудің де, өлудің де мәні жоқ сәттер болады Біз қорғай алмайтын нәрсені жоғалтып аламыз Қайғы дәрежесі жоқ, жетеді! Адам ағзасында ғылым мен медицина үшін әлі шешілмейтін осындай қара нүктелер мен жұмбақ-сиқырлы сәттер бар. Ал бұл сырды Жаратушы ғана біледі!.. Ең Ұлы Жаратушы! Адамзат өмір сүру үшін күресіп, бейбітшілік пен соғыс құйынында қанға батып, тығырықтан шығар жол таба алмай жатыр. Мәңгілік өз осінде айнала алмайды. Қамал, оның кедей тұрғындары: жерден және аспаннан қолдар мен қарулар, ал екінші жағынан тағдырдың ауыртпалығы арқасын бүгеді Арсызды қайғы шірітеді, ұятсыз ауруды шіриді! Бұл құрсаудан ешкім де, ештеңе де шыға алмайды! Өмір де, өмір де, өмір де, атақ-даңқ, атақ-даңқ, пайдаға деген құштарлық бәрі жақсы, бірақ ешкім тұрған жерінен жеңіліп, шегініп, өзін қайтаратын жолмен жүріп өткісі келмейді. Не ол, не ол Уәденің де уәдесі бар: ұзақ өмір сүремін деп мақтанудың не керегі бар?! Нағыз бақыт – осындай сау жанмен өмір сүру, оны ешбір бата алмастыра алмайды Қатыгез өлім - түпкілікті пайда! Ақыл-ойымен, санасымен, жаны таза, көрші-қолаңды мазаламай, мақтанышпен, намыспен: Жаратушыдан осындай ажал тіледі Қаншама адамдардың күнәға батып, тар жолда өмірлерін бере алмай, азап шегіп, өліп жатқанын көрді Сіз сондай-ақ кірген есіктен шығып, көтерілген баспалдақпен төмен түсуіңіз керек Аттан құлап, ер-тоқымға, үзеңгіге жармасып, талабы мен намысқойлығынан орын таппай, өткеніне қайта оралып, бірдеңені қалпына келтірудің ынта-ықыласына бөленген адам бар. Ондай кісіні жақсы танитын, тері зауытында сондай тар жанды жақсы білетін. Жаңадан шыққан балапан бөденені жип-джипуге үйретеді Бірақ кінәні бөлуге келгенде, Құдай халқының ешқайсысы кінәлі болғысы келмейді Қан иісі аңқыған жел соқты Сатып алу-сату, өтірік-алдау, дұрыс-бұрыс, туу-өлу, көзді ашып-жұмғанша, шашына қарай. Ал бұл талпыныстар бекер, Әзірейіл түсінде келіп, әркімнің есігін сылтаумен қағады, оны абыроймен қарсы алу керек Өмірдің өз формуласы мен математикалық кестесі бар: қосу, азайту, көбейту, бөлу - бұл саналы болмыстың өмір ырғағы, егер сіз дұрыс есептесеңіз Адам баласының қам-қарекеттің құрсауында жаншылғаны сонша, талпыныс пен күрестен соң серік тапқан – күлкі тудырды деп ойлады. Бұл күлкінің терең қабаттарында сіз жиі көрмейтін, естімейтін жасырын көз жасы ағып жатыр. Сізге күлкілі болып көрінетін көрініс біреу үшін қайғылы өмір «Бір кездері бәрінен алыс болатын, қазір барлығының ортасында. Иман қалмады, иман жоқ. Жел соқса да тамырдағы желді тарата алмайды. Адамгершілік, ымырашылдық, махаббат, құндылық, шынайылық, сенім, адалдық сағымдай асығыс тартылады. Той, жоқтау – бақытты да, бақытсыз да жаныңды қысатын қысқыш. Той бар, армандап кетесің, той бар да қайтасың... Жоқтау – басқа. Марқұм бір бұрышта қалады, көзқарастары мен көзқарастары мүлде басқа. Жоқтайтын жер жоқ, жоқтайтын жер жоқ. Өлгеннің өзі жегенімен құрметтеледі... Тірісінде қадірін білмей, кейін айтамыз. Енді не істеп жатырмыз, мына қисықтарды өртеп жіберетін тіке кірпіні қайдан табамыз?!» Ондай нәрселерді тиеп, түсіріп, анау-мынау соғып жатты. Ол маңайда әлдеқашан қашқын, ешкіммен бетпе-бет кездескісі келмейді: олар да, сөздері де күлкілері сияқты жалған. Көрші болсаң әркімнің құбыласы әр түрлі, сөз бірінің көмейінен өтпесін «Адам шикі сүтті сорды» дейді, соны пісірсе, жан дүниесіндегі жаман әдеттердің ұйытқысы ериді!? Сіз білетін және танымайтындардың бәріне таныс басқа біреу сенің кім екеніңді жасырып жатыр, ал сен білгенше кеш болады, сен селт етесің «Қарағым, тойында кім ойнайды, туған күні кім жылады...» деп күрсініп алды Ішіндегі соқырлықты масқара етті! Бірі құдық қазып, су беріп, нұрын таратып, сауапқа айналса, екіншісі өз дүниесінде құдық қазып, қап салып, үйді бұзып жатыр. Ондай адам бәріне төмен қарайды, бірақ Алланың Ұлы екенін, Оның барлығынан жоғары екенін және мүмкіндігінше бәрін көретінін түсінбейді Адам бар – онда құрма өсіреді, адам бар – зәккум Ауа-райы қорқынышты болды. Жаңбыр да, таң да жоқ сияқты Қара бұлт тоз-тоз болып қаланған бес-алты ғимараттың басына үйіліп, емшегі сиырдың емшегіндей салбырап, босатып, тынығатын сүт жоқ Тіршілік толды немесе бос, адамдар азды-көпті, көліктер тиеу немесе түсіру. Біреу бағытын өзгертеді, көлік жолды кесіп өтеді, шаң мен шаң аула мен мұржаға сорылады, жел соғып, тұйық жолды жалайды «Қараған ағаштың бұтағы сынғаннан кейін жел өкінгендей болса, не болмақ?!» Көшелерден қардай өтіп бара жатқан трамвайлар мен троллейбустарды, тәртіп күтіп тұрған жүргізушілерді аяды: олар бір жолмен, бір сызықпен сүйреп, бір маршрутпен қайтады. Қандай жолдар қызықсыз, олар қандай Ол жүрген көшелер, қыдырған аулалары мен мұржалары, жиі кездесетін жүздері, күнде көтеріліп-түсетін баспалдақтары, төрт қабырғаның ішіндегі үйдің босағасы, жатқан диваны, үнсіз есік-терезесі, салқын балконы... Бәрі бір қалыпта: жалықтырады, жалықтырады Көбінесе депрессияға ұшырайды: белгісіздік, шыдамсыздық, дәрігер айтқандай, дүрбелең, әлеуметтік мазасыздық Қателік жасаудан, құлап, сүрінуден, арамзаның күлкісіне айналудан қорықты «Аяғының астынан жер таусылғанда қайда қашасың?! Оның жанын қинаған бұл азап жер бетіндегі әйел сияқты, бір орнында тұрмайды, айналып-толғанып, саусақтарын қағып алады, тыныштық бермейді, жоқтың есігін ашады Мұңайып, қиналған кезде осы азапты ойлардан арылу үшін тәубе етті. Тым болмаса, көп болмай, бірер минут таза ауаға шығып, жайлы жүрсін, жаман әдеттен, әдет-ғұрыптан аулақ жүрсін, жүрегін азаптайтын, жүрегін тескен қажетсіз ойларды ысырып тастасын, пайдасы жоқ, қолынан келмеді Олар асығыс, пісіп жетілмеген тәубеге берілмейді! Айғайлап, ешнәрсеге әбігерге салатын, дөрекі, әр нәрсеге шағымданатын, әр нәрседен мін іздейтін, көзіне саусағын тығып, жалап жүргендерден жалығып, алыста жүрген, арам, төмен, дөрекі адамды көргенде жолын, бағытын өзгертетін, өшпенділігін жасырып, өзін ақтай алмайды: ондай адамның бағы да жоқ. жапырақ?! Ақырға бар, төрге кел – малдың тірлігі еді... Ақыр мен ақтың айырмашылығын білмейтін адамға не керегі бар?! Қан төккен, ұрпақ араздығын үзген, тамыры кең де көмекші, сөзге шешен, ісі әділ, тізе басар ерлер қалай жоғалды, қалай? Оған өмір сүрген өмірі атылмаған винтовканың ұңғысындай түтін түтетіп жатқандай көрінді. Жүйкелері мен шыдамдылығының арасы – иненің ұшындай тарылып қалды... Жердің, аспанның, ауаның, тамақтың, судың, дәрі-дәрмектің тамыры – бәрі қашып, бар игілігінен айырылғандай... Сөйтіп, уақыт санай бастайсың, ал өмір қатып, күн, ай, жыл бір тірліктей алдыңда тұрады Уақыттың өзі уақыт жоқ, біреуді немесе бір нәрсені күтуге уақыт та, шыдам да жоқ Әйтеуір скамейкаға келіп, бір-бірінен ажырамай, бір-бірінен ажырай алмаған тазылардың тітіркендіргіш ызыңы түннің жеті қат тереңдігінен тыныштықты бұзды «Біз де екеміз, өсіреміз, сосын қол қусырып отырмаймыз, бір құдай біледі, бас көтерсем аузым майысып қалады, неге біріне бес беріп, екіншісін күтіп қояды? Ықылық та інжу-маржандай шағып, баладан бетер қиыншылық: қызғаныш, ашу, жиіркеніш, күдік "Біздің пікіріміз салмағымыздан ауыр, жүрегімізде ашу, ешкімді де, ештеңені де ұнатпаймыз. Жақсылық пен жамандықтың шекарасы шатасады. Бәріне жақсылық жасағысы келетін адамға сеніп, нық еңкейсең, ол саған кокондай көшкін береді. Ол үшін өмір әрқашан бір түсті болды..." Әдеттер есірткі сияқты, соған тәуелді болып қалдың ба, сонда не істесең де оның ықпалынан шыға алмайсың, олар сені басқарып, қалағанындай айналдырады... Өтірік айтқаның әдетке айналғанда ол қорқынышты болады және ауыр зардаптарға әкеледі. Ал айтқан өтірігіне сенген адам өзін де, сені де алдап жатыр. Өтірік айтатын ештеңе қалмады!? Ол: «Білгеніңнің бәрі шындық емес, ал сенің әрбір істегенің шындықты іздеу емес – ол зиян әкеледі...» деп ойлады Соғыс пен қырғында өтірік пен шындықтың бастауы: жеңімпаздар мен жеңілгендер жоқ, мүмкіндіктер мен жағдайлар бар "Азарға қара: Обсессивті!? Ештеңе емес, сенің есімің қалай өзгереді? Нервтерің әбден бұзылғанын дәрігер дұрыс айтады. Мен немін, мен жуан емеспін, бәрін жіңішкелікпен, адамдарды жуандығымен сынайды. Маған бәрібір. Мен бола алмаймын, өмірде неше түрлі ғажайыптар бар, олар келіп, жүрегімді толтырып, тасқындай ағып, мені құртады. Лас, бейшара ойлар жанымды ауыртады. Не істесем де кептеледі, кенедей жабысады, басымнан шықпайды. Жүрек, бүйрек немесе басқа жер ауырса, білеміз, емі белгілі. Бірақ, жоқтан, ауадан, көктен келетін, әрбір мүшеңе – миыңда, сүйегіңде, кемігіңде жиналып, тыныштық бермей жатқан зұлымдық пен қорлық дертіне қайдан дауа табасың? Сіз оны қалай емдейсіз?!" Аласапыран қала, ұзын-сонар тербелген көшелер, тар аллеялар, желмен тербелген жартылай жапырақты ағаштар, жұмбақ көрінетін жер мен аспан жиналып, соқыр жууға айналғандай, кішкентай нүктедей жиырылып, қараңғыланып, бұл дүниенің тынысын біреу әдейі кесіп алғандай Ол ренжіді, дауысы қорқынышты. Соңғы кездері оның тәбеті де төмендеп кетті: не жесе де, қарнына бір фунт тас жиналып қалғандай құлықсыз, күштеп жейді. Менің ішім не бүйрегім сенен ауырды деп айтқанын көрдің бе?! Бірақ, «жүрегім жаралы, жүрегім жаралы» дейді... Ал оның жүрегі ауыр болса да, шыдап тұрғаны жақсы. Жыртылған және сынған жүрек безеуіңізді жамаусыз киетін аяқ киім емес Бала күнінде ақ қағазға түрлі-түсті қарындашпен жүректің суретін салып жатқанда, анасы келіп: «Сен өзіңді осында салдың, балам! Сен қатты жүрек емессің, қандай пішінсіз жүрексің!.." Сонда жүрегі ауырып, бәрі шынымен де жүректен басталатынын кейін түсінді. Жүрексіз жан да, өмір де жоқ. Өмір де, сезім де, махаббат та, барлық азаптар да жүктелетін мәңгілік мекен - жүрек! Өлшеммен емес, жүрекпен өлшеңіз! Кездейсоқ ешнәрсе болмайды, бола қалса, сынса, шіркін, бұзық бармақ бар деген сөз... Біреудің амалы таусылып, амал таппаса, ұрып-соғып, адасып, қатыгез болып, түстен түске түсіп, бәріне баруға мәжбүр болады - қажет емес кезде қажет емес нәрсені істейді - шешімсіз, ондай күшпен тоқтата алмайды. керісінше итеріп, өзін отқа тастайды Таусылған өмір барлық трагедияларға ашық Жағдайлар кейде өзіңізді өзіңізден қорғай алмайтындай етіп жасайды Оның болмысын ащы ашу билейді. Оның дәл осы жерде әлемге айқайласуы оның жүрегін елестетеді: «Менің өмірімнің мәні жоқ, менің өмір сүру сезімім мен өмірге деген махаббатым таусылды. Тыңдайсың ба, қатып қалған, қираған енжарлықтар, түсінесің бе!.. – Сөздері бос болып, кеудесін толтырып, жалқау болып, өкінеді. -От пен судың арасында не істеп жүрсің!? Сен де басқалар сияқты мына өмірдің ағысына қосылдың, кетші, қатыгез ай. Неге басқа қазанды қасықпен араластырмасқа. Сен аузыңды жауып, үйіңе тозаққа кеткенің жөн! Уақытым келсе, көр қазып, көметін шығар, сыртқа тастамас... Бақытсызмын, көзі тірісінде де бұл өмірден орын таппадым... Дүниені електен өткіздің ғой, кімге керексің, бар-жоғың не өзгереді?! Өмір тамаша, бірақ сендей актерсыз. Рөлдер бөлінген, сіз тіпті «және басқалар» емессіз! Тыныс бар, қалау жоқ... Азап бар, тыныс жоқ Әр қолға кір, әр көзқараста жан Ол өзінің балалық шағын күлкіге айналдырады. Сәрсенбіде от жағылады, сонда да «салмағым да, жетістігім де мықты!» деп ыңғайлы секіріп жүреді. – деп, айқайлап, жеңілдеп, қолына қару алып жүгіретін Қазір әр үйдің түтіні өз мұржасынан шығады, бар болса... Ешкім бір жерде дем алып, кете алмайды, өз отында жанып жатыр. Оны сөндірмей, жан-жақтан үрлейді – қолы жетсе де, жетпесе де – тозақтың қазанына көмір тастап, тырнағын шығарып жатқандай, осыдан жұбаныш тапқандай Жұрт абдырап, амал таппай, бетпе-бет келіп, бір-біріне ызаланып, ықыласты шабуыл жасайды. Шөлі әдемі, іші балғын – жұп болып өмір сүріп, жалғыз өлгісі келмейді Түрлі-түсті пәле – гүлді шалғындағы шалғын шөптей: көп дәрі, ем жоқ!.. Не істейміз, жақпа – жұбаныш, соңғы үміт көпірі: ұстамайды, біріне жақсы, екіншісіне зиян Кейде ақ қардың үстіне құрт түседі! «Болды, - деп өзін тепкілейді, - неге жерде жүрсің? Сен миыңды босқа немен жүктеп алдың?! Бұл сіздің жағдайыңыз деп уайымдамаңыз, қалпына келтіру сізге қиын болады. Ит бас тартады, ат тайынбайды... Адамға, «Аттың басынан теуіп, ойыңды тастамайсың ба, барып тыныштық ал» дейді?!» Кетсін... Қайда, неге?! Ағаш көшені, көшені, ғимаратты, ғимаратты, ауданды, ауданды, қаланы бойлай созылып, қатқан нүктеге якорь қадап, аула мен мұржасын бір жерге апарғысы келеді Рухың байсың ба, әлде кедейсің, айналаңда керексіз болған соң, өзің білмей, мына тротуарларды таптап, таптаған сияқты, Қамыры бар өгіздей тұяғымен ор қазып, «уф» демейді Барлығы соңғы нүктеде - оның басы ауырғандықтан жарылып, тырнақша сияқты қысылады. Ол шаршап, қысылып тұр, лайға айналған денесіне сырттан қарағандай бір қолым дірілдейді. Оның көзіне ештеңе көрінбейді және айналасындағылардың бәрі құнын жоғалтады және өледі. Кейде өзін жайлы сезінген сәттер мен себептер болды. Бірақ шайтанға қарғыс атсын, бұл жайлылық жақын арада келмейтінін білген сезім оның жүрегін езіп, одан бетер асқындырып, дүбірлі желдей соғып, жанын жаралайды Маңдайдағы жазу маңдайдың сыртында емес, қасынан өткен адам оқи алатындай! Қолдарын ашып дұға етіп: "Уа, Раббым, мені менен артық кім біледі! Менің не қалайтынымды білесің. Менің көрген азаптарым саған аян болды..." Ол айналасындағылардың бәрін және бәрін бір-бірлеп білетін. Қала, көшелер, үйлер, саябақ, аулалар, мұржалар, дүкендер, базарлар, сатушылар, сатып алушылар - бәрі бір-бірінің мұрнынан түскендей: бәрінің жүзі бір, жүзі бір, құбыласы бөлек, құбыласы бір қалыпқа толтырып, мың пұт таспен қаптағандай Бала кезінен біртүрлі сезімде болды, мұңды көріністі көргенде ұмыта алмады. Анасы айтқанда көзіне жас алып. Ол есіне түсті: ананың тауықтары жұмыртқалап жатыр екен, мысықтың жаңадан шыққан балапандарын қуып, ұрлап жатқанын көрген бойда төбелерінен қағып, бұрышта қыбыр етті. Қабырғаға қадалып, тығырыққа тірелген жалпақ басты мысық олжасын жіберіп, ашуланып, кенет үстіне секіріп, оны жыртып жіберді. Сол түні жүзі қансырап, қорқыныштан сарғайып, басы моральдық тасқа соғылып, қиналып, құтқарыла алмайтын жандардың бәрі соңғы сәтте қорқынышты болып, күш жинап, түрлі қауіп-қатерге ұшырайтынын түсінді. Кекеш жан ашуға толы, барсаң қатыгез болып, жиылып, ашуланып қайтады Қорқыныш болмаса, көз жанасу, қол алысу болмайды! "Аллаһым! Көргенімізде жамандық бар, жақсылық көргенімізде жамандық бар. Бізге жақсылық бер, Раббым!" Анасының сары шырмауықтай ала қолдары, балға байлап тұрған треска саусақтары, тоқылған сырлы ілмектері, шырылдаған нәзік әндері, аңсаған алау мен тың балалықтың алаңсыз үндері – енді оған алыста, бұлыңғыр болып көрінді Жастық шашын төгіп, енді ғана шаңырақ көтергенде, шешесі мүбәрәк алақанымен тоқып, қоржынында қазынадай сақтаған алқызыл гүлді киімді сыйлапты. Сол жерде кеудесін басып: «Мына кілем ұзағынан болсын, анашым!» – деді. айтқысы келсе де, көңілі ауып кетті. Жансыз затқа өмір тілеу кенеттен тәуекелге тұрарлық па? Олардың көпшілігі қазір ана рухын тірілткен сол кілеммен әшекейленген келіндей тылсым, сиқырлы қадаларын жаңа ғана кесіп алғандай, балғындықта: кешегі, бүгінгі және ертеңгі мәңгілік аманатта Адам да сондай, тізесін бүкпей, күндіз-түні пілләнің құртындай еңбек етіп, тағдырдың кілемін қыспақпен тоқиды, ілмек тастайды, өрнек салады. Бәрін аяғына дейін жеткізіп, қираттым деп ойлап, артына қараса, өмірдің әлдебір жібі қашып, бір жерден тәртіп бұзылған. Бұл жад ілмектері көзіңнің үстінде ме, аяғыңның астында ма, қайда екенін білмеймін, уәде өтті, айырмашылықтар жойылды Өмірі мұрнына іліккен жаратылыс – қиын мақұлық, сәті түсе салысымен тоқтамайды, дүбірлетеді, тонады, талайды Жерде үретін ағаш, өзі жұлып кетеді! «Бұл сенімсіз өмірдің саған не қатысы бар?» – деген мұңды ойлар оны кілемге оранғандай тұншықтырып жібереді, жағдайы жиі өзгереді. Аяқ-қолы еттартқыштағы котлеттей, құлағы керең, басы айналады Әттең-ай, туылғандар өмірден ерте ме, кеш пе, мына жаман дәрімен ауаны да, жерді де жүктеме, өлгендерді тарта алмайды деп дәрігерге айтуды ұмытып кетіпті. Тар аяқтарда да удың иісі денеден шығарылмайды Осындай уәделерде сіздің өмір жолыңыздағы бағдаршамда қандай түсті жыпылықтағанының мәні неде?! «Ал, тар аяңда әрбір ерік адал емес, көзі тірісінде осыны ойлай білу керек...» 15 қабатты, желді және күркіреген құбыжық ғимарат Кандерди барады. Баспалдақтар мен кеңейтулер әлі де көтерілуде. Үйіне, суық пәтеріне жеткенде диванға жатып, ұйықтағысы келеді Әттең-ай, оны солақай пәтерде күтіп тұрған ешкім де, жұлып алатын туған сезім де жоқ Блоктар – баспалдақ алаңының дәлізі өз алдына оң жақ бұрышта екі қатарлас, үш есігі болды. Табыттай бақлава есіктің құлпын тартып, ішке кірді Ханирсіздің пәтері оны бейтаныс адамдай қарсы алды Асықпай ішкен бір жұтым су жабылған өкпесіне таралып, жан тапсырды Оның үйі қазылған бейіттей қаңырап бос, енді бұл пәтер зират сияқты қажет емес. Қабырғаға келеді. Жалғыз болудан қорқу жалғыздық сияқты бір жағынан оны қорқытады Опасыз сағаттың өлі тілі қимылдамайды, уақыттың құлы болғысы келмегендей, мылқау үнсіз өледі Ол диванға құлап қалады. Суық тер бұрқырап, оң жағына, сол жағына, арқасына аударылып, тұғыр таппағанына өзін кінәлайды Есігім қағып тұр ма, әлде қара ма? Ол асыға күтеді, барлық жерде тыныштық орнайды. Есіктер аралық, терезелері қос. Келер жол ашық, кетуге жабық... Анасының сөзі: «Әр есікті ашқанға жүрегіңді ашпа!» Телефон шырылдап, тынымсыз ызылдап жатыр, жерді қазып, іздегендей Оған ауа жетпей қалды. Балконның есігін итеріп, босағаға барып, тар көйлегінің кеуде түймелерін ағытты. Ылғалды ауа мойны мен тамағын жалады Үнемі ұшы-қиыры жоқ аспанға үмітпен, сырлы үмітпен қарап, сары тамырлы көздері бірдеңе іздеп, үмітін үзген емес. Түнде шашылып, жан-жаққа шашылған жұлдыздар жанып, жарқырап, бір сәтсіз тағдыр кенет сөніп, көзден ғайып, мәңгілікке қосылды – тағдырдың жолы осы еді Төмен қараған кезде тізесі дірілдеп, үйреншікті кірпіктері қайтадан дірілдей бастады. Анасы ыңылдап бірдеңе айтып жатыр, дейді Шығыс. Құлақтары ызылдап тұр, дыбыс та, шу да жоқ. Қызуы кенедей тарайды: "Әй, АНА! Қайдасың, жүрегім, қайда?..." Үмітсіз қала өзіне қарағандай, шаңы желге ұшып, бейшара күніне дауа таппай, күндер бойы тапсыру соғысындай жанталасып жатты Алыстан жеңіл самалда әрең байқалатын жартылай салынып біткен ғимарат екі қолы салбырап тұрған тырна мұрнына ілінгендей болды Оның жүрегін бір естелік толтырды: "Уа, мұқтаждардың дәмін татқан Раббым! Өзің көмектес!" Бұл дауыс оның аузынан шығып, жылы желдей кеудесін толтырды Бұл өліп бара жатқан дұға ма, әлде Құдайдың адамының соңғы сыбыры ма - оның мұңайып, қатып қалған миы оны ажырата алмады Ол осы зәулім ғимараттың соңғы қабатынан – аяғы тартылған күңгірт көшеге, түрлі-түсті тастармен көмкерілген мылқау тротуарға түсіп, сағынышпен қарап, мұң теңізіне сүңгіп кетті. Аулада алау жағылып, достарымен қол ұстасып, ошақтың басын айналып жүргендей болды. Әркім бірдеңе айтады, ол толқып кетеді, бірақ ол не істеп жатқанын айтпайды. Барлығы сабын көпіршігіндей ериді, қара жел: мынау не, балалар қайда, топ та, би де, алау да жоқ... Ештеңе, ештеңе. Ащы ашу оны тұншықтырады, көз жасы ағып кетеді Қаланың жанын қараңғылық басып, түнде шатырын біржолата тіккендей болды Таңертеңгі күннің ыстығынан оның бетін тамсандырған ізі де жоқ Ауа-райы бұлыңғыр, жаңбыр жауып, қатты жаңбыр жауады. Бұрын толған бұлттар көз жасын ағызып, оның бальзамдалған жаралы жанынан биік аспанның тұзды, жарқыраған жидектері ағып жатқандай Міне, осы биікте өзін төбеге жүк үйіп алған бейшарадай сезінді. Ол терең ойға батып кетті: «Қызық, бұл жерден оның көз жасымен көмкерілген, кебінімен жабылған дымқыл жерге дейін қанша метр бар?» Сұрақ-жауап, күте қараған көше мен тротуар ауызға су құйып, суық бейіттей, бос табыттай жұмбақ үнсіз қалды бірақ азан даусы тоқтаған жоқ, көзін жұмып, құлағы үнді тыңдап түннің жүрегін тесіп өтті Ал Алланың құлының рухына шапағат оқылды