Кішкене адам болу: Орхан Арастың сөз әлемі, қоныс аудару, адалдық

Технология өмірімізге үстемдік ететін заманда, соғыстар адам тағдырын күнделікті жаңалықтардың салқын статистикасына айналдырады, ал пайда қатынастары эмоцияларды басып тастайды, бәлкім, біз ең ұмытатын нәрсе - адамның өзі. Адам факторы, адам дерті, адамның моральдық тұтастығы және басқалардың жағдайын сезіне білу қазіргі заманның ең үлкен қажеттіліктеріне айналды. Әлем жылдамырақ, технологиялық, байланыстырақ болып көрінеді; бірақ сонымен бірге жалғыз, қатал және эмоциясыз көрініс жасайды Мұндай кезде «сәл адам болу» қарапайым моральдық үндеу емес, терең экзистенциалды мәселе. Бұл адамның ішкі жан дүниесін қорғап, біреудің дертіне орын босатып, жадына, тіліне, жеріне, адалдығына иелік етеді деген сөз. Түрік әлеміне белгілі әдебиет пен ойшыл Орхан Арастың шығармашылығы да осы рухани желіде жатыр. Оның сөзі тек әдеби өрнек емес; бұл шетелде сыналған адамның дауысы, алыста тереңдеген жады және әлемге философиялық тұрғыдан қарайтын айқын адамның дауысы Ұзақ жылдар бойы Германияда шетелде тұрып келген Орхан Арас үшін қашықтық тек географиялық қашықтық емес. Оның өмірінде экспатриация адамның тамыры мен оның өмір сүретін әлемі арасындағы үздіксіз ішкі диалогқа айналады. Батыстың реттелген, дамыған, бірақ жиі дараланған және салқын қарым-қатынас жүйесінде өмір сүру оған бұл дүниенің мүмкіндіктерін ғана емес, оның жалғыздығын, пайдақорлық қарым-қатынастарын, рухани шаршауын және адамның адамнан алшақтау қаупін көрсетті Осы орайда оның «Айрылудың түсі – мұң» атты шығармасы оның ой-сезім әлеміне ашылатын маңызды есіктердің бірі. Бұл кітапта мұң – жай ғана қайғы емес; адамды тереңдететін, зейінді, мейірімді, шыншыл ететін рухани күй ретінде қарастырылады. Бұл жердегі бөліну – жай ғана жеке ыңырсыу емес, жат дүниелерде өз үнін, тілін, рухани болмысын сақтап қалу әрекеті. Бұл шығармада айқын көрінетін «сәл адам болу» идеясы осы тәжірибеден туған: қатал әлемде адам болып қалу, адалдықпен өмір сүру және басқалардың қайғысына бей-жай қарамау Орхан Арас өлеңдеріндегі лирика да осы сезімталдықтан туындайды. Оның поэтикалық әлемінде тек тақырып емес, көңіл күйінде өмір сүреді, сағыныш, махаббат, бөлекшелік, туған жер, достық, адам тағдыры. Поэзиясында қатты сылтау емес, ішкі шынайылық бар. Бұл үн бірде тып-тыныш, бірде нәзік, бірде терең үндей: өз мұңын көрмей, өзгенің қайғысын түсіне алмайды Жазушы прозасында сезім мен ой, жеке тағдыр мен тарихи жады, жеке бақылау мен жалпытүркілік жауапкершілік астасып жатыр. Оның «Aşklar daha ölemdi», «Son zennet», «Ah Turkey ah», «Orientalist mi», «Қашғардан Берлинге дейін портреттері мен кітаптары» сияқты шығармаларында тек жазушының жан тебіреністері ғана емес, оқиғаларға философиялық тұрғыдан қарап, адам, қоғам, мәдениет тағдырын ойлайтын беймаза зиялы үнін де естуге болады. Бұл шығармаларда адамның махаббаты, қоныс аударуы, туған жері, жадысы, болмысы, рухани тұтастығы тек әдеби тақырып емес, болмыс мәселесі Шетелде тұру кейде адамды өзіне тиесілі әлемнен алшақтатуы мүмкін. Бірақ кейбір адамдар үшін экспатриация ажырасу емес, байланудың күшті түрі болып табылады. Орхан Арастың Германиядағы диаспора қызметі де осы тұрғыдан ерекше маңызға ие. Тілі, әдебиеті, Түркияға, Әзірбайжанға, түркі әлеміне деген бауырмалдылығын өзі өмір сүрген елге ерімей сақтап, жазу, зерттеу, баспа және мәдени қызмет арқылы осы байланыстылығын үздіксіз қызметке айналдырды. Диаспора ол үшін өмір сүру кеңістігі ғана емес; бұл адалдық, есте сақтау және мәдени жауапкершілік сыналатын аймақ Елге деген сүйіспеншілік көбінесе жермен түсіндірілсе, оның терең қабатында жады, тіл, халық және жауапкершілік жатыр. Орхан Арастың Түркияға деген көзқарасында осындай тереңдік бар. «Ah Türkiye Ah» сияқты шығармаларында көрінетін дауыс тек сүйген адамның дауысы емес; бұл да уайымдайтын, ойлайтын, сынайтын, бірақ мұның бәрін сүйіспеншілігінен ажыратпайтын айқын адамның үні. Өйткені шынайы махаббат тек мақтау ғана емес; кейде бұл ауырып, уайымдап, жақсылық тілейді Оның әлемінде оның Әзірбайжанға жақындығы сырттан қалыптасқан жақындық емес, тамырдан туған бір туыс сезімі. Түркияның Ыгдыр қаласында туған әзірбайжандық ғалым Орхан Арас үшін Әзірбайжан тек сүйікті география емес; ол тілдің, отбасылық жадының, әдебиеттің, тарихтың және рухани болмыстың ажырамас бөлігі болып табылады. Оның Эсад Бей, яғни Гурбан Саид туралы зерттеулері бұл тәуелділіктің сезімдік болғанымен қатар интеллектуалды және саналы екенін көрсетеді. Оның Әзірбайжан Баспасөз беттерінде, ғылым мен кітап әлемінде әдебиетте де, өзекті әлеуметтік-мәдени мәселелерде де дәйекті мақалаларымен көрінуі осынау өнегелі адалдықтың үздіксіз еңбекке айналғанын көрсетеді Оның шығармасында түркі әлемі идеясы тек ортақ тамыр мен тарих ұғымы ретінде көрінбейді. Ол үшін бұл дүние Қашқардан Берлинге, Ығдырдан Бакуге, Анадолыдан Орта Азияға дейін созылып жатқан кең байтақ рухани карта. Бұл картада адам оқиғалары, бөлектер, кітаптар, портреттер, жер аударылғандар, үміттер мен аяқталмаған кездесулер бар. Ол түркі әлемін романтикалық естелік ретінде емес, тірі естелік, ортақ жауапкершілік және болашаққа апаратын рухани мұра ретінде қарастырады Орхан Арастың ой әлемінде Ығдырдың орны ерекше. Туып-өскен осы өлкеге ​​деген сүйіспеншілікті жай сағыныш деп оқу дұрыс болмас еді. Оның әлемінде Ыгдыр шекарамен бөлінген, бірақ жадымен біріктірілген география. Түркия мен Әзірбайжан арасындағы рухани көпір болып табылатын бұл қалада балалық үні, туған жер сезімі, жалпытүрік жадының тірі символы ретінде өмір сүреді Оның зерттеуші тұлғасы да портретінің маңызды қыры болып табылады. Нағыз зерттеуші деректерді жинап қана қоймайды; жады ізіне түседі, ұмытылған есімдердің астарынан адам тағдырларын көреді. Орхан Арастың «Эсад би» зерттеулері мен әдеби-тарихи портреттері оның осы тұрғыдағы ғылыми жауапкершілігін көрсетеді. Ол өткенді құжат ретінде ғана емес, моральдық борыш ретінде қарастырады. Бұл оны жазушы-ақын ретінде ғана емес, шыншыл зерттеуші ретінде де ерекшелендіреді Оның рухани портретінде Орхан Арастың анасына, әкесіне, жарына, балаларына, туған-туыстарына деген махаббаты мен адалдығы ерекше орын алады. Өйткені адамның Отанға, тілге, жерге, достыққа деген сүйіспеншілігі көп жағдайда отбасынан, әке еңбегінен, ананың жанашырлығынан, жақын ортасына деген адалдығынан басталады. Оның әлемінде отбасы жеке өмірінің бір бөлігі ғана емес, адамның тамырын, ар-ожданы мен адамгершілік сабақтастығын сақтайтын негізгі тірегі Қазіргі заманда адамда көп нәрсе бар, бірақ кейде мағынасы жағынан кедей; көп байланыстырады, бірақ аз жабады; ол көп сөйлейді, бірақ аз тыңдайды. Міне, осындай кезеңде Орхан Арастың өмірі мен шығармашылығы қарапайым, бірақ терең шындықты еске салады: адам қай жерде өмір сүрсе де, тілі мен жады, достығы, жері мен ар-ожданына ие болғанда тұтастай түседі Демек, Орхан Арас туралы жазу тек ақын, жазушы, ғалым, зерттеушіні таныстыру емес. Сондай-ақ шетелде де адалдықты сақтау, жат дүниелерде рухани үнін жоғалтпау, туған жерді ұмытпай, әлемге ашылу мүмкіндігі туралы. Оның әлемінде жазу - біраз есте сақтау; есте сақтау - аздап жақсы көру; ал сүю дегеніміз - әр жолы аздап адам болу