Мәңгілікке айналатын әдеби өмір

20 ғасырда Әзірбайжан ғылымы мен әдебиеті мен білімінің дамуына теңдессіз қызмет еткен көрнекті жазушы, ұлы ғалым Мир Жалал Пашаев өзінің биік адами қасиеттерімен халқымыздың жадында жарқын тұлғалардың бірі ретінде мәңгілік өмірге ие болды Бүгін көрнекті жазушы Мир Жалал Пашаевтың туғанына 118 жыл Әдебиетке жазушы ретінде 1928 жылы келген Мир Жалал сол жылы өзінің алғашқы зерттеу еңбегін жазды Әзербайжан мемлекеттік университетінің (қазіргі Баку мемлекеттік университеті) аяулы ұстазы, беделді профессоры ретінде мәңгі есте қалатын Мир Жалал Пашаев шындықты, адалдықты, шыншылдықты сүйетін, отбасын, балаларын жақсы көріп, қорғайтын. Оның «Өмірімде жасаған ең үлкен туындысы – менің отбасым» деген сөзі әлі күнге тілдердің жадында Әдебиет ортасына ХХ ғасырдың 20-30-жылдарында өлеңдерімен, кейін очерктерімен, әңгімелерімен шыққан Мир Жалал көп ұзамай талантты, дарынды қаламгер ретінде таныла бастады. Самад Вургун, Сүлеймен Рахимов, Сүлеймен Рустам, Мехди Хусейндермен бір заманда өмір сүрген Мир Жалал өзінің қаламгерлік стилімен әріптестерінен ерекшеленіп, әзірбайжан әдебиетіне жаңа тыныс әкелді. 20 ғасырдағы әзірбайжан әдебиетінің бірқатар жетістіктері оның есімімен тікелей байланысты. Өзінің әдеби-көркемдік, әлеуметтік-философиялық шығармашылығымен әдебиетімізге түбегейлі өзгеріс әкелген ойшылдардың бірі – Мир Жалал Пашаев. Ол өзінің елу жылдық шығармашылық қызметінде көрнекті прозаик ретінде әзірбайжан әдебиеті тарихында өзінің лайықты және құрметті орнын алды Мир Джалал классик суретшілер қатарынан көріну құқығына тек «Жігіт манифесі» еңбегінің арқасында ғана ие болды деп толық сеніммен айта аламыз. Бұл шығарма шыққанда ол 30-ға да толмаған. 1928 жылы баспасөз беттерінде алғашқы өлеңдері («Теңіз қылмысы», «Ананың өсиеті», «Хабаршы») жарияланды. Әйтсе де, одан кейін, дәлірек айтсақ, 1930 жылдан бастап әңгімелер жазды. «Шығыс әйелі», «Жас жұмысшы», «Революция және мәдениет», «Әдебиет газеті» сияқты сол кездегі беделді басылымдарда «Доктор Ухримов», «Экспозиция», «Орталық адам», «Нахалаф», «Бостан ұры», «Күш көрсету», «Усе», «Дазгахырат Гизи» және т.б. 1932 жылы «Сағлам йоларда» және 1935 жылы «Жігіт» атты алғашқы очерктер мен әңгімелер кітаптары жарық көрді Сөз құдіретіне сеніп, ұлылығына бас иген бұл өнер иесінің шығармашылық әлемімен таныса отырып, халық ауыз әдебиетінің нұрын, халықтық ой-өрісін, ұлттық адамгершілік құндылықтарды классикалық дәстүрге сай дамытуды, осы бағытта туындап отырған мәселелерді, халық өмірінің шынайы бейнесін көркем тілдің шынайы бейнесінде айшықты әрі айшықты етіп көрсетуге болады деген тұжырымға келеміз. Сабырды оқығанда поэзияның құдіретін, Мырза Жалилді оқығанда сатира мен әзіл-қалжың құдіретін сезінгендей, Мир Жалалдың хикаяларын оқығанда да сондай сезімде боласың Жазушының алғашқы көлемді шығармасы – «Тірілген адам» романы 1935 жылы жеке кітап болып басылып шықты.Бұл шығарма туралы академик Мамед Ариф: «Мир Жалал өзінің ұқыпты реалист жазушы екенін «Тірілген адам» арқылы көрсетті» деп жазды Алғаш 1937-39 жылдары «Революция және мәдениет» журналында бөлшектеп жарияланған «Жас жігіттің манифесі» жазушы өмірінде үлкен бетбұрыс жасап, әдеби шыңға жол салып, автордың қалың оқырманына жол ашты. Бұл еңбек 1940 жылы «Үшаггеннашрда» кітап болып кітап болып басылып, оқырмандардың сұранысына орай кейінгі жылдары басылып шықты. «Жігіттің манифесі» әлі күнге дейін жүректерге от жағып, жүректерді мұңдатады. Әр жылдары жеке кітап болып тоғыз рет басылып шыққан бұл шығарма Әзірбайжан шекарасынан тыс жерлерде де сүйіспеншілікке толы Мир Жалалдың «Тірілген адам», «Йолумуз Хаянадир» және «Ашық кітап», «Менің құрдастарым», «Жаңа қала» романдарында қазіргі өмірдің көркем бейнелері шебер жазылған. Жазушының «Адамзат философиясы» (1961) кітабында жинақталған әңгімелерінің тәрбиелік, адамгершілік мәні зор. «Адамзат философиясы», «Үйлену философиясы», «Жаңа үйлену тойындағы этикет ережелері», «Ар үкімі», «Ар азабы», «Есеп достары», «Кездейсоқтық па, әлде қажеттілік», «Қарттардың балалары әңгімесі» және басқа да хикаяларында шынайы өмірлік философиялық ой-толғаулар бар Құдіретті прозаиктің көркем шығармашылығының үлгілері талай рет жарияланды. Таңдамалы шығармалары (2 томда, 1956-57), Таңдамалы шығармалары (4 томда, 1967-68), Таңдамалы шығармалары (2 томда, 1986-87), Таң атқандар (1972), әңгімелер мен әңгімелер, «Айтылған таулар» (1978), «Қадір», «Су туралы» әңгімелер жинағы, (1937), «Мөлдір көз» (1939), «Отан» (1944), «Өмір хикаялары» (1945), «Қарапайым әңгімелер» (1955), «Естелік хикаялар» (1962), «Гүл қыз» (1965), «Қару ағалар» (1974) және басқа да кітаптар. Жалпы, бүгінге дейін жазушының 70-тен астам кітабы жарық көрген 20 ғасырдағы әдеби және ғылыми ойдың көрнектілерінің бірі Мир Жалал Пашаев әдебиеттанушы және теоретик ретінде қазіргі Әзірбайжан тарихында ерекше орын алды. Филология факультетінің студенттері бірінші курста пайдаланған «Әдебиеттану негіздері» оқулығы кейін де мамандардың үстелдік кітабы болды. Ұлы педагог 1936 жылдан өмірінің соңына дейін өзі сабақ берген университеттің аудиторияларында осы тақырыпта дәрістер оқыды 1940 жылы Мир Жалал Пашаев «Фузулидің поэтикалық ерекшеліктері» диссертациясы үшін филология ғылымдарының кандидаты, 1947 жылы «Әзірбайжандағы әдеби мектептер» атты еңбегі үшін филология ғылымдарының докторы атағын алды. 1958 жылы Физули поэзиясын терең сезінген, классикалық әдебиетке етене жақын көрнекті ғалым осы тақырыпқа тағы да тоқталып, «Фузули өнері» атты монографиясын жариялады. Профессор Гара Намазов бұл монографияны Физулидің әдеби мұрасын зерттеу, игеру және түсінудің ғылыми кілті ретінде бағалайды. Шығарманың 1994 жылы қайтадан жарыққа шығуы кездейсоқ емес Мир Джалал Пашаев «Әзірбайжандағы әдеби мектептер» атты еңбегінде 20 ғасырдың басындағы революциялық-демократиялық бағыттарға қатысты қоғамдық-саяси оқиғалар аясында Әзербайжандағы реализм, романтизм әдеби мектептері, ағартушы-дидактикалық жазушылар мен шағын тұрмыстық драматургиялар туралы жан-жақты зерттеулер жүргізіп, ғылыми тұрғыдан жан-жақты тұжырымдар жасады Әдебиеттанушы ғалымның белгілі зерттеуші Фирудин Гусейновпен бірге жазған «20-ғасыр Әзірбайжан әдебиеті» кітабы 40 жылға жуық жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылып келеді. Бұл оқулықта 20 ғасырдағы ұлы әдебиет қайраткерлері, олардың шығармашылығы, әдеби ортаға әкелген жаңалықтары туралы жан-жақты ғылыми ой-пікірлер толық көрініс тапқан Мир Жалал Пашаев ұлы тұлғалардың өмірі мен шығармашылығын, сол кездегі қоғамдық-саяси, әдеби-мәдени ортаны зерттеп, зерделеу арқылы биікке көтеріліп, нағыз тұлға ретінде кемеңгер болды 20 ғасыр әдебиеті мен әдебиеттану тарихында ғылымға еңбегі сіңген қайраткер Мир Жалал Пашаев ашқан жол бүгінгі ой-өрісіміздің басты тірегі болып қала бермек 1978 жылы 28 қыркүйекте өмірден өткен тамаша ұстаз, көрнекті жазушы, дарынды әдебиеттанушы Мир Жалал Пашаевты еске алу біздің жүрегімізде мәңгі сақталады, әдебиетіміз бен әдебиеттану ғылымының мәңгілік тақырыбы болып қала бермек Кемел адам, ғалым, жазушы дүниені түсіндіріп қана қоймайды, оны өзгертеді, адамдардың санасына, көзқарасына әсер ете алады деп данышпандар айтқан. Бұл тұрғыда Мир Жалал Пашаевтың сан қырлы шығармашылығы замандастарына ғана емес, одан кейінгі ұрпаққа да үлгі боларлық («Азертаж»)