Әзірбайжан сәулет өнерінің жарық жұлдызы: Момина Хатунның бейіті

Бұл ескерткіш – қолөнер шеберлігінің ғажайып туындысы. Мыңдаған жылдардың жасырын сырын, тарихи деректерін айтып, айбындылығымен, қалпы таң қалдырады. Иманды әйелдің аты биік, асқақ. Махаббат пен сүйіспеншілік сезімдері осы есімде жасырылған. Бұл есім 12 ғасыр тарихында, халқымыздың жадында сақталған. Момина Хатун халқымен, терең ойымен, талантымен көзге түскен дипломат болды. Ол Әзербайжанның Атабай мемлекетінің бірінші ханымы, Шамседдин Елдениздің әйелі, Мұхаммед Джахан Пехлаван мен Гизил Арсланның анасы болған Әзірбайжан Атабей мемлекетінің негізін қалаушы Шамседдин Елдениз марқұм жарын еске алу үшін тұрғызған Мумина Хатун бейіті өз заманының қайратты әйелі, билеушінің анасына берілген құндылық пен шексіз махаббаттың мәңгілік белгісі. 1186 жылы салынған монументтің сегіз қырлы құрылымы мен ондағы геометриялық және өсімдік өрнектері әйел рухының талғампаздығы мен нәзіктігін білдіреді. Ескерткіштің биіктігі мұсылмандық Шығыста әйел тұлғасының қаншалықты биік екенін көрсетеді. Оның көгілдір плиткалары мен күрделі ою-өрнектері әйел сұлулығына берілген құндылықтың көрнекі дәлелі ретінде көздің жауын алады. Ескерткіште куфи жазуымен: «Кетеміз, бірақ асыраушы қалады, Өлеміз, еңбек қалды!» деп жазылған. Момина Хатунның бұл сөздері тозбайтын, бар болуымен өңірді танитын, асқақтата түсетін ескерткіштердің халық жадында, тарихында мәңгі сақталатынын көрсетеді. Бұл ескерткіш Нахчыванға сүйіспеншіліктің, әйелдік нәзіктіктің, аналық қасиеттіліктің, тастың жадында сақталған әйел бақытының символы ретінде келетін шетелдік қонақтарды таң қалдырады Әзірбайжан сәулет өнеріндегі күндей жарқырап тұрған Мемар Аджами шығармашылығының шуағы дәл Құдай ананың бейіті. Бейітке қарасаң, таңданысыңды жасыра алмайсың. Момина хатун жыл мезгілдерінде әдемі. Ол бүгінде және болашақта көптеген әзірбайжандық және әлем сәулетшілерінің шығармашылығына шабыт көзі болып табылады. Момина Хатун – ислам сәулетіндегі ең биік және ең нәзік композициясымен ерекшеленетін ұзақ өмір сүретін қабір. Бұл монументті көркем ойдың тереңдігі, талғам нәзіктігі ғана емес, сонымен қатар кең математикалық білім мен бай шығармашылық тәжірибеге негізделген инженерлік данышпан салған. Бұл туралы 1999 жылы 14 қазанда ұлттық сәулет өнерінің осынау ғажайып ескерткішін аралау кезінде ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиев айтты. «...Бұл ескерткіштің бағасы жоқ. Момина Хаттың бейіті 12 ғасырда, орта ғасырларда Әзірбайжан мәдениетінің қаншалықты бай болғанын көрсетеді және шын мәнінде бұл сәулет өнерінің тамаша мектебі болған. Бұл Әзірбайжанның ежелгі мемлекет екенін ғана емес, сонымен бірге мемлекеттіліктің қаншалықты бай және күшті екенін көрсетеді». Ұлы Көшбасшының осы сапарынан кейін оның нұсқауымен ескерткіш түбегейлі қалпына келтірілді, бұл қадам ұлтымыздың бай тарихына, мәдениетіне, тарихи тамырына оралуда, оны түсінуде маңызды рөл атқарды Бай орналасуымен, композициялық құрылымымен, архитектуралық пішіндерімен және әдістерімен назар аударатын бейіт қызыл диорит жартас тастармен көмкерілген тұғырға орнатылған. Ескерткіштің қарама-қарсы бұрыштары жұлдыз тәрізді кірпіш қабырға-қабырғалармен қоршалған, ал ішкі беттері бір-бірін қайталамайтын күрделі геометриялық өрнектермен көмкерілген, талғампаздық пен көрнекі тереңдіктің бірлігін үйлестіреді. Бет пен сүйір доғаларды безендіруде қолданылған ашық көк-көгілдір түсті мәрмәр кірпіштер күйдірілген кірпіштің жалпы қызғылт түсті фонында әсерлі екпіндер мен түйіспелерді құрайды. Сталактиттер алғаш рет Момина Хатун бейітінде мұнара бейіттерінде карниз белдеуі ретінде қолданылған Бұл асыл тас шығыс сәулет өнерінің мектебі ретінде де қызмет етті. Кейін Аджами шығармашылығының әсерімен салынған 13 ғасырдағы Гүлістан бейіті, 14 ғасырда тұрғызылған Қарабақ бейіттері, сондай-ақ Ыстамбұлдағы түрік инженер-сәулетшісі Синаның жобасымен салынған Барда мен Салмас бейіттері бүгінде күллі әлемді таң қалдыруда Әзірбайжан сәулет өнерінің сирек кездесетін және бірегей ескерткіштерінің бірі ретінде бұл зәулім де зәулім ескерткіш 1998 жылы 30 қыркүйекте ЮНЕСКО-ның шұғыл қорғауды қажет ететін материалдық және мәдени мұралардың алдын ала тізіміне «Нахчыван кесенелеріне» енді Ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиев: "Егер Нахчыван аумағын алатын болсақ, бұл шағын ауданда әлемдік деңгейдегі тарихи-сәулет ескерткіштері тым көп. Оларды Әзірбайжанның көптеген аймақтарында кездестіруге болмайды. Бірақ мұнда олар. Жүздеген жылдар бойы тұрып, өмір сүріп келеді", - деді. Момина хатун бейіті де халқымыздың бай тарихы мен мәдениеті үлгі ретінде өмір сүріп, Нахчыван жерінің суретшілерінің зерделілігімен әлемді тағы бір рет таң қалдырады Өткен жылы ЮНЕСКО аясында Әзірбайжанның көрнекті сәулетшісі Аками Нахчиванидің 900 жылдық мерейтойын атап өту, Президент Ильхам Әлиевтің тиісті Жарлығымен 2026 жылды «Қала құрылысы және сәулет жылы» деп жариялауы халқымыздың тарихи қала құрылысы мен сәулет өнерін, сәулет өнерін сақтауға зор мүмкіндіктер туғызды. Әзірбайжан сәулет өнерінде із қалдырған, жол салған Аками Нахчивани мұрасын зерттеу. Жақында Нахчыван қаласында «Қала құрылысы және сәулет жылы» және Аджами Нахчыванның 900 жылдығы аясында өтетін «Аджами Нахчывани: Нахчыван сәулет мектебі мен дәстүрлері» тақырыбындағы республикалық ғылыми конференцияның бұл тұрғыда маңызы зор болмақ. Сондай-ақ, Нахчыван қаласында орналасқан «Момина Хатунның бейітін қалпына келтіру және консервациялауға қаражат бөлу туралы» Әзірбайжан Республикасы Президентінің тиісті Жарлығы тарихи мұраларымызға мемлекеттің қамқорлығының айқын көрінісі. Тарихи-мәдени мұрамызды қорғау – әрқайсымыздың азаматтық борышымыз