Айдың таңы тұтылды - әңгімеден үзінді

Қаламыздың ең ұзын көшесінде, ең гүлденген, ең қарбалас көшеде, ұлы ақын Хағани Ширвани атындағы алаңда, алаңның оң жағындағы тауға еңкейген Қағани поэзия үйінің алдында, кемеңгер ақынның асқақ мүсінінің алдында қалай жүрегіммен сөйлегенімді сезбедім Сөз бен өнердің данышпандары мен бағындырушыларында экспатриация жиі болады. Олардың жүні туған жерінде қызбайды. Ішкі дүниесін, рухани еркіндігін уақыт ырғағына тапсырғандар не естеліктеріне шағымданғандар, не осы уақытқа дейін өмір сүрмегендер болды Қағани адам сөзінің патшалығының сұлтандарының бірі болды. Бірақ оның жүні туған жерінде қызбады. Терең ұғыну, еркіндікке аңсау ақынды өз ортасының үндестігіне байланыстыра алмады. Кемеңгер ақын тығырықтан жол тапты. Еркіндік рухы ақынның тұла бойын басынан асырып, алысқа, жеңілмеске алып кетті. Оның илаһи сөзі, кемеңгерлігі мәңгілік болғанымен, оның қоныс аударуы да мәңгілік болды Қағани және осы көне қала! Ол мұнда тұтқын ретінде жазасын өтеу үшін әкелінді. Бірақ бұл көне қалада ол құдайдың махаббатындай ғашық жүректің құрбандығымен жазадан құтылды деп ойлаймын Қазір бұл көне шаһарға баратындар үшін көліктің барлық түрін пайдалануға мүмкіндік бар. Каспий теңізінің жағасындағы жазыққа қос қанат болып ашылатын жайлы тас жолдар, сенімді теміржол... Көңіл-күйі барлар қайықпен де келе алады Қағани заманында мұнда алыс жерлерден жетудің бір ғана жолы болатын: Шамахы арқылы өтіп, Дубрар тауының етегінен өтіп, ежелгі Шарван қаласының қалдықтарын басып өтіп, Зохрабкенттен Ғизилчай бойымен Гилгилчаға дейін түсіп, Шырағғаладан өтіп, осы көне жолға тоқтау, малдар, арбалар, арбалар, арбалар, малдар, арбалар келді. айларға, кейде жылдарға созылатын жол! Қағани Ширвани де сол ата мекендерден өтіп, Шабран бекінісіне әкелінді Бір күні Дубрар тауының етегіндегі ауылдарға бара жатқанымда Чухуразамиден досым Мехди шақырған болуы керек Қолы ауыр адам: Әй, ұстаз, келіңіз, тауымыздың ауасымен тыныстап, салқын суларымыздан ішіңіз, – деп мені жігерлендірді Біз бірнеше отбасы мүшелерімен жиналып, Чухуразамиге бардық. Біз Гариблиге көтеріліп, ауыл үстіндегі жартастың етегінен бүгінгі күні «Қираған Зарат» деп аталып кеткен, ғимараттары әлі күнге дейін қожайындарының кеуде тастарындай еңкейіп тұрған көне үй орнына дейін көтеріліп, одан сәл әрі қарай Дехнаның ыстық суына қарайтын тік беткейлерді көрдік, оған Шаххир Аббасван марштары кезінде бассейн салды Ұстаз Мехди, оның баласы Сахаваттың нағашысы Оғтай, көршісі Әлинияз билер тамақ толы УАЗ көлігімен су ішеміз деген ниетпен бізді үстіртке, бұлаққа апарды. Бұлақтың алдына сарай салынып, орнына кілем төселді. Сенім, тіпті назбалыш та өз орнында. Бүйірлеріне қатар-қатар су құйылған стақандар, ортасында жазушы досым Айдын жақсы көретін «баталар» жинағы болды Субұрқақтың басында жақсылап суыған соң, бұлақтан толтырылған стақандарды басымызға киіп, «оқғай» деп, лашықтың жанына барып, дастархан шетіне жайғастық. Жаңа ғана қол созып, буы бұрқыраған қой етінен бір үзім алып, «Бисмилләһ» деп отырғанымызда, Мехди кісі осы бұлақтан сусындаған атақты қонақтары туралы айтып берді Кемеңгер ақынымыз Афзаледдин қағани да осы бұлақтың суынан сусындады, – дей келе, өзеннің арғы жағындағы еңіспен өткен соқпаққа қарай қолын созды: – Қараңызшы, бұрынғы Ширван жолы әлі күнге дейін сағынышқа толы, алдында тұрған үйінділердің қалдықтары дербенге қарай жатқан Ширван қаласы арқылы өтеді. Осылайша олар ұлы ақынды Шабран қамалына әкелді. Сақшылар (сол кездегі полицейлер) су алу үшін осы бұлаққа барған дейді. Ұлы ақын оларға терең дем алып, су ішу үшін осы субұрқақтың басына тоқтауды өтінді Бұл ақылға қонымды: сол кездегі билеушісі Қағаниды ұнатпайды деп түрмеге жібереді және нөкерлердің онымен қандай дұшпандығы болуы мүмкін? Ақынның өтінішін ескерген күзетшілер сусын ішіп, суып жатқан осы бұлаққа келді Дәл осы сәтте көз алдымда ұзақ жолдан шаршаған, қолы кісенделген ұлы ақын өмірге келді. Шеберді жақыннан көргендей болдым, оның мұңды жүзі мені мұңайып, Айдын досымның «астары» қолындағы кеседе отқа оранып, кесегім қолымда, алақанда мұзға айналды Мехди ұстаз қартайғанымен, жүрегі бұрынғыдай – өмірге деген сүйіспеншілікке толы Баласы Сахават жалынып-жалбарынып, әйтеуір оны қыс сайын Қызылбұрынға алып келуге көндіреді. Барлық еркектер Қыстың «азғыруымен» балаларды ренжітеді. Негізі бұл оның бір айласы. Ол Дубрардың етегіне, Чухуразамиге, осы сүйікті ошаққа көшіп кетсе, ертеңгі мерекелік дастарханға безікен әулетінің мүшелері қарсылық танытпай, «жоқ» демейтінін білдіреді Жоғарыда айтқанымдай, бұл жерге қатты құлшыныс танытқан Мехди ұстаз жыл сайын тауға шақырып, бұлақтың суын ішуге шақыратын. «Келемін», «Келемін» дейтінмін, әйтеуір ол кісіні шығарып салу үшін. Артық сылтауым қалмаған соң, онымен бірге Қағани бұлағынан су ішуге келдім, Айдын досым менің жолсерігім болды Мехди адамның да мәнді өмірінде біраз «көшіп кету» болды. Керісінше, ол ата-анасы таңдап, жаңа ғимарат салған Чухуразамиде өсуі керек еді. Ата-бабамыздың туған жері Гүлах, бұлақтары әлі ағып жатқан, құдықтары мен тоғандары сол бұлақтарға толып, кең, кең, орманды, шалғынды аралап өткендерге «кел-кел» дейтін, қазір ел жадында туған жердің орны Міндетіміз бойынша жаңғақ бағын егеміз деп талай кезіп, Еленнің осынау жұмыс істеуге қолайлы жері – Гүлахты таңдадық. Машина, трактор, қажетті құрал-жабдықтарды жинап, бас сүйек, өгіз қариялар кезінде қиыршық тас егілген, егінді білікпен, тырмамен сабап тастаған жол баурайын жыртып, отырғыздық Штабымызды да бұлақ басындағы, көлдің тұсындағы тау төсіндегі, төбе басындағы, суы айнадай суы бар жерге орналастырдық. Бір күні Мехди деген Чухуразамиден: «Мұғалімге айт, лагерін сол жерден алып тастасын!» деген хабар келді. Өзім дос ретінде танитын кісінің мұндай орынсыз бұйрығының (негізі талап) себебін сұрадым. «Ол жерде өзіне үй салады» дейді Бастапқыда маған қиын болған тапсырысқа енді риза болдым. Осы көне мекенде қайтадан шам жағылатынына қуандым Білесіз бе, осы көлдің алдында мен қонған бұлақ Мехди адамның ата-бабаларының қонысы еді, ол кісі осы төбенің басындағы үйде дүниеге келген Әлинияз деген кісі де бар, ол осы аудандағы ең ұзын адам болса керек. Ұзындығы екі шынтақтан сәл артық, сондай кең кеудеге жарасады. Әлинияздың да қолы ұзын, әр жерге жетеді. Жомарттық та өз орнында. Бұл адам осы тауларға жеткенше жол тартқан адамның сұрағына дастарханын ашады. Әлинияздың осы қант құрағы туралы Айдын Тағиев «Өмірмен тең бір күн» атты кітабында сол жерлерге барғанымызда қызықты әсерлерге толы болды Әлиниязбен таныстым, Мехди ұстаздың хабары есіме түсті Әлинияз, сенен бір өтінішім бар, – дедім — Жүріңіз, мұғалім, не керек болса, мен дайынмын, — деді Сидг кішіпейілділікпен Мен оған ауылдасым Мехдидің бұйрығын, жаңа ғана айтқан оқиғамды айтып бердім, сосын: Әлинияз, – дедім, – Мехди ұстаздың үйіне барыңыз, алдымен сәлемімді жеткізіңіз. Сосын ескі үйің туралы арызың сол кісіге жеткенін айт. Ол мені өзі жіберді, айтайын, сол жерді берумен қатар, Мехди не көмектескісі келсе, соны істейміз, ол келіп өзіне үй, мүлік салуға кіріссін Иә, Әлинияз Мехди ұстаздың ауласына жетіп, ол кісінің үйінің үнемі ашық тұрған есігінен кіріп, кездесіп, жағдайды реттейді. Олар орынды көрсетеді, ол өтеді және отырады Келген себебін түсіндірмек болғанда, Мехди адам: – Тоқта, Әлинияз! – деді де оның сөзін бөліп жіберді Білесің бе, әлгі менсінбеген Қаламирза, беймаза Гоюш, Бахрами... Сол күні баласына үйленіп жатқан еді, қолымдағы не болса да, Қарамат келіп, қарыз деп алып, «қайтар» деп ұяламын. Сондықтан кешіріңіз, мен сізді бос қайтарамын Осы кісі сияқты қолтық қалтасындағы қойын дәптерге жазылған тізімнен қарызға ақша алғандардың санын ғана білетін Әлинияз күліп, Мехдиге келу себебін айтады Гүлахтан жаңғақ ұстамағаны сияқты, Мехди ұстаз да атажұртына қайтып үй салмаған. Біздің лагерьді жинап, Қызылгазмадағы өз ауласына көшірген Октай жеңімпаз болды. Гүлахтың пайдасы – ескі үйдің орнына салған қара жол Осы көне шаһарымыз халал тарихи атауына ие болған кезде тұрғындар мен ауылдардан үйілген хаттар келіп түсті. Өз пікірін білдіргендердің қатарында Мехди ұстаз да болды. Осы тақырыпта жазған хаттарының бірінде ол былай деп жазды: «Шабран» көпке дейін «Девачи» атанған. Көбінесе олардың арасында ауқатты болған халық «Девачи» сөзін «тігінші» деп жазады. Осы көне өлкенің тарихи атауымен қайта қауышуына бастама көтергеніңіз үшін рахмет...» Мен өз сөзімде «осы көне қала» деген тіркесті жиі қолданатын бұл елді мекен – бір кездері түйе керуендері өткен әйгілі ежелгі Ширван. жолда аялдама бар. Түнде жаңбыр жауса, мұнда Дубрар мен Танкамер субұрқақтарынан ағатын, тау етегінен Каспий теңізіне дейін ашылатын, аты әлі күнге дейін Девачи өзені аталған су бұлақ осында түнде тынығады Мұнда базарға жақын маңдағы ауылдардан адамдар келетін. Осылайша түйе керуендері аялдама ретінде көңіл көтеретін бұл жер үлкен, ыстық базарға айналып, Девачибазар атанған. Керуенмен келгендердің біразы осында қалып, қоныстанған. Жыл санап бұл жердің тұрғындары көбейіп келеді. Шағын базар ауылға, елді мекенге, кейін қалаға айналды Дегенмен, бұл көне қонысты танымал еткен Ширванның көне астанасы, Қағани жырларынан бері аты аталған Шабран қаласы болды Осынау көне өлкенің атақты ерлері, олардың қайсар, жауынгер, қайсар перзенттері, халал тикаға қазына тоқшылықпен қарағандары туралы көп әңгімелестік. Былайша айтқанда, бұл елде қоян-қолтық қаңғып жүргендер жоқ па? Бар шығар. Десе де, бұл ауыл асыл халқының атын шығарған ауыр қолдың бірі Бұлар да бір кездері Мехди ұстаздың маған жазған хатына негізделеді: Ескі Шабран қаласының қирандыларының жанында, темір жол өтетін жерде «Сарван» деген ауыл бар... Оның кейбір тұрғындары өте явалықтар. Орта мектепте оқып жүргенде сарвандық Аллаверди деген бала параллель сыныпта оқитын. Біз интернатта қалдық. Ұйықтап жатқанда Аллавердиден сақтанып, жастығымыздың астына киімімізді қоятынбыз. «Кездесуімізден» кейін де сарвандық Аллавердінің қалтамызға шебер «ұстағаны» соншалық, біз сергек болсақ та, оны ешкім білмеді Таңертең оянсақ, бәрі бір-біріне соқтығысты. Ақыры мәселені көтеріп, оны жатақханадан қуып жібердік Сілтеме: Мехди ұстаз сарван халқының бір бөлігі туралы осындай пікірде болса да, бұл ауыл да сол Сарван болып қалағалық Хамдулла эфенди (біз бұл туралы бұрын қысқаша болса да айттық) елімізді қару-жарақпен басып алған 11-ші «Алтын әскермен» шайқасқа дайындалуға мүмкіндігі мол жазықта осы ауылдың аумағын таңдаған. Ол зеңбірек пен пулеметпен қаруланған үш жүзге жуық мүгедек солдаттарымен бірге шығып, бронетранспортермен келген тұрақты басқыншы әскерге қарсы соғысты Мехди ұстаз айтқан баяғы Аллаверди ол кезде өз бетінше әлдебір дайындық жасап, жаттығудың орнына «біраз жұмыс» жасап жүрген болар. Неге десеңіз, Сарван арқылы қашанда жүкке толы пойыздар өтіп, ондағы ондай ерлер заңсыз жүктердің жемтігіне айналды, заңсыз жүкке қол созды, әлде олардың адамдармен не шаруасы бар еді?! "Менің әкем (Мехди мырза өз әкесін айтады) бір кездері, яғни Кеңес өкіметі орнағанға дейін осы көне қалада қарақшылар, тіпті қарақшылар топтары болған деп айтатын. Қарақшылардың бірін Әмірханлы ауылынан шыққан "Үлкен Фазыл" басқарды. Олар кез келген адамды бұйрықпен (немесе бұйрықпен) өлтірген Мұндай бандылар таулықтардың арасында да құрылды, бірақ олар тонаушылық жасамады: не өздеріне жау болғандарды, не өздеріне белгілі бір себептермен жау болғандарды аямады Мехди ұстаз өз хатында Загли ауылы мен сол ауылдың көрнекті адамдары туралы да айтады. Нұрулла ол кісінің әкесі Амрулла туралы естігендерін былай дейді: «Амрулла да менің әкемнің досы болған. Ол кісі әкемді ерекше құрметтейтін. Бір күні әкем мені сеніп тапсырғанда: «Баланы уайымдама, мен оны өз қолымда ұстаймын» деді Мехди ұстаздың естеліктері: Амрулла мен «Үлкен Фазыл» деген кісінің 85-90 жасында да жайдары, жайдары көрінгенін көрдім, – дейді өткенді еске алып. Амрулла орманшыларға тиесілі қалпақ пен киім киген адамды және басында қой терісін киген, қолында таяқ ұстаған «Үлкен Фазылды» көрді. есіне алады - Бұл екеуі де бойларына қарай басқалардан таңдалды. Сенесіз бе, Қалби аға мен «Өткен жастығым бол» фильміндегі әлгі кісілер бір кісілер еді, мұрты да Қалби ағайдың мұртындай еді! Мұндай нәрселерге уақыт жетпейді. «Қарттар ескі аттарын мінген» деген жақсы айтылған Мехди бұл хатты маған 2019 жылдың 3 маусымында жазып, оңай оқуға болатындай етіп қолайлы қаріптермен басып шығарған екен. Хат маған қатты әсер еткен мына сөйлемдермен аяқталады: "Осы аралықта мен сіз Сингапурға арнаған кітабыңызды парақтап отыр едім. Шағын елдің географиясы туралы жазған сандарыңыз бен салыстыруларыңыз мені бір қарағанда өзіне баурап алды. Сіздің келуіңіз туралы суретті оқып отырып, Чухзам3 ауылының жаңа мектебінің 3-ші бетінде салынған. кітап «Орхидея гүлінің ертегісі» үшін рахмет айтамын және тағы да: - Рахмет! - деймін"