«Арбадағы адам» кім?

Белгілі жазушы-публицист, педагог-ғалым Земфира Махаррамлидің тарихи Жеңісіміздің 5 жылдығы қарсаңында сыйға тартқан «Арбадағы адам» романын оқып, ойға шомып кеттім. Бір қарағанда, басқа қауымдастық тудыратын «автокөлік» сөзі түрік достарымыздың мағынасында сәнді жолаушылар көлігі дегенді білдірмейді. Асыққан күйменің қатты соққаны астында төбе жаққа қараған, аяғы ауыр өгіздердің сүйретілген арбасы туралы да сөз жоқ. Негізі, 44 күнге созылған Отан соғысында оң аяғы тізеден төмен айырылған ардагердің арбасын айтып отырмыз. Күн сайын бұл күймемен Каспий теңізінің жағасына, бет-бейнесі бұзылмай, мыжылған ядролардың сыбдырына бас сұғуға, көк теңіздің тылсым да сиқырлы суларына, жүрегінде қайнап жатқан саф армандарын, ниеті мен тілегі құрбандыққа шалуға келеді «Арбадағы адам» эпизодтық күйде... ал сюжет тұтастай Сеймурдың ұйытқы болуымен берілген. Бір қызығы, бұл эпизод романда таңбаланып, мәселелердің шифрына айналып, «Арбадағы адам» өзінің рухани байлығымен, көрегендігімен, қисынды пайымдауларымен бас кейіпкер деңгейіне көтеріледі Сеймур қалаға шалғай тау ауылынан келген, жоғары білімді бау-бақша маманы, лайықты жас. Әпкесі Ламаның намыссыз адамды өлтіріп, түрмеге жабылуы, әлеуметтiк-тұрмыстық мәселелердiң құйынында күрескен Сеймурдың өсек-аяңнан құтылу үшiн қалаға аттануы, теңіз жағасында «Күймедегі адам» – Қанаханмен кездейсоқ кездесіп қалуы, сөйтіп оның таңғы нұрын шашып жіберген алтын сәулесі, таңғы нұрын шашып жіберді. екі жастың да ақиқатқа, әділдікке, болашаққа, адамның руханиятына. тазалыққа деген сенімді арттырады Жазушы Земфира Махаррамли «арбадағы адам» – Қарабақ ардагері Қананды дүниетанымшыл, өнегелі, мейірімді, ержүрек, Отан мен намыс үшін күрескер, қаһарман ретінде ұсынады Ламан – тіл-әдебиет пәнінің мұғалімі, шәкірттерін «ең алдымен әдемі ойлауға» шақырады, сұлулықты естіп, бағалай білуге ​​шақырады. Өзі құда болған Сәлімнің өзін алдап, наркоздың әсерінен ар-намысын таптап, кейін басқаға үйленгісі келген сатқынды кешірмейді. Он жыл әйелдер абақтысында кілем тоқумен атақ-даңққа ие болып, азғантай жалақысын ауылда жалғыз тұратын анасына жолдан күтумен жібереді Хашия: Осыдан бірнеше жыл бұрын мені әйелдер түзеу мекемесінде өткен шараға шақырды. Басшылықтың ұсынысымен кілем тоқу, компьютерлік курстарды бітірген жас келіншектердің біріне? Абыроймен тұтқындалған Ламия деген тұтқынға диплом тапсырдым. Іс-шарадан кейін тұтқын әйелдер кілем цехындағы жұмыс барысын тамашалады, маған сол жерде жасалған «Қағба мен төрт мұнаралы мешіт» бейнеленген шағын өлшемді кілем сыйға тартылды. Сол кілемді әлі күнге дейін кәдесый ретінде сақтаймын. Бәлкім, романдағы Ламаның прототипі мен әйелдер түрмесінде марапаттаған Ламияның өзі шығар?! Сеймурмен әңгімесінде Қанан Ламанның басынан өткен оқиғаға ызаланып: "?Ұлдары жекпе-жекке барады. Жер үшін жанын пида етеді. Бірақ намысы жоқтар ұрыстан қашады. Бұл аз дегендей, қыздарымыздың намысына тиеді" Қана ой-пікірінде Отан намысы әйелдер мен аналарымыз бен апаларымыздың ар-намысымен теңестіріліп, қасиетті саналады. Екеуіне бірдей сезімталдықпен қарау, оларды қорғау – жалынды адамдардың парызы екендігі – жазушы мұраты мен бұл тақырыпқа дұрыс көзқарасы Романда Қанан Сеймурға бұрылып: «Абыройына кір келтірген арамзаны Ламан өлтірді, түрмеге түсу керек, бұл істе басыңды түсірер ештеңе жоқ» деп іші сыздап, қиналып жатқан Сеймурға баға жетпес жұбаныш. Бұл да Отанын басқыншылардан азат еткен, соғыс отында шыңдалған қайсар да жауынгер ардагердің логикалық жұбанышы Жазушы Земфира Мұхаррамлидің «Арбадағы адам» деп нық сеніммен айтуға болады? Ол Қана образында анасын аңсаған, туған жері мен жерін қадірлейтін, адамдарға мейірімді де мейірімді, соғыстың ауыртпалығын басынан өткеріп, намысын еңсермей, намысты, намысын, абыройын биік ұстайтын үлгілі, батыр ардагер бейнесін шебер де сүйіспеншілікпен сомдаған Автор Жеңіске дейінгі және одан кейінгі кезеңдегі халық өмірінде, өмірінде болған оқиғаларды, басқыншылықтан кек алу сезімін, күресуге деген жігерін шеберлікпен өрбітіп, сол кезеңді толық суреттейді. Биік руханияттың, ұлтжандылықтың, ұлтшылдықтың алып жүрушісі Қанан басқыншы армян фашизміне қарсы шайқаста бір аяғынан айырылғанына өкінбейді. Сондай-ақ ол ар-намысын қулықпен, айламен таптаған маскүнем Сәлімді өлтіргені үшін Ламаның түрмеге жабылуын қабылдайды Жазушы Земфира Махаррамли шығарманың рухына сай автор афоризмдерін орнында пайдалана білген: «Сені жұрт танымаса уайымдама, жұртты танымайсың деп уайымда (81-бет)», «Адам сүйгеніне сене ме, сенгенін сүйе ме?» Шығармада келтірілген осы немесе басқа да даналық сөздер мен нақыл сөздер оқырмандарды ойға шақыруға, өз таңдауы алдында сақ болуға, маңызды істердегі жауапкершілікті түсінуге бағытталған Жазушы дүние тағдырын ойлайды, өзінің сезімімен, сезімталдығымен, көрегендігімен планетаның болашағына алаңдайды. Ол жерді ғаламдағы ең әдемі планета деп атайды. Қанды қақтығыстар, бітпейтін соғыстар, ең заманауи және сонымен бірге жойқын қарулар мәдениеті жалпы өркениеттің көзін соқыр етіп отырғанына алаңдайды: «Жүз жылдан кейін дүние қандай болмақ, адамдар қалай өмір сүреді, қазіргідей күн теңізден шыға ала ма?». Автордың оқырманға жолдаған бұл сауалдары риторикалық болғанымен, ойландырарлық, үрей туғызады. Шығарма адамзатты ертеңіміз, болашағымыз үшін бірігуге, жасыл ғаламшарымызды қорғауға шақырады «Арбадағы адам» романы Земфира Махаррамлидің 20-шы кітабы болып табылады, онда Әзірбайжан халқы мен қоғамының соңғы он жылдық күресі, тұлғааралық қарым-қатынасы, өмір салты, болашаққа деген арманы баяндалады. Шығарма идеялық-көркемдік қасиетімен, тілдік-стильдік ерекшелігімен бағаланып, насихатталуға лайық