Академик Тофиғ Гаджиев және түркі әлемі

Түрік бірлігі, ортақ дүние жаһандану қозғалысын жылдамдатады Академик Тофиг Гаджиев әзірбайжан тіл біліміндегі іргелі зерттеулердің авторы ретінде ғана емес, түркі әлемі ұғымын ғылыми концепция деңгейіне көтерген ғалымдардың бірі ретінде де танымал. Оның ғылыми мұрасында түркі тілдерінің тарихи, құрылымдық және мағыналық байланысы мәселелері жетекші зерттеу бағыттарының бірі болды. 20 ғасырдағы әзірбайжан түркологиясында түркі әлемінің ғылыми-мәдени интеграциясы мәселесі ерекше орын алып, осы бағытта жүргізілген зерттеулер ұлттық тіл білімін жалпытүркі ғылыми кеңістікпен байланыстыруға қызмет етті. Бұл интеграцияның қалыптасуы мен дамуында академик Тофиғ Гаджиевтің ғылыми қызметі маңызды рөл атқарды Оның түркі әлеміне деген терең қызығушылығы бұл жерді ортақ тіл мен мәдениет негізінде түсінуінен, түрлі түркі халықтарының ғалымдарымен тығыз ғылыми қарым-қатынас орнатуынан, жүргізген пікірталастары мен айтыстарынан туындады. Түркияның сыртындағы ортақ түрік қарым-қатынас тілі мәселесін жазбаларында, баяндамаларында және конференция баяндамаларында үнемі күн тәртібінде ұстаған сирек ғалымдардың бірі Тофиғ Гаджиев бұл ойды әрі ғылыми, әрі моральдық парыз етті Тофиғ Гаджиевтің ғылыми шығармашылығы тақырып аясының кеңдігімен, проблемалық мәселенің байлығымен ерекшеленеді. 400-ге жуық ғылыми мақалалардың, 40-тан астам оқулықтар мен монографиялардың авторы академик Тофиғ Гаджиев «Дәде Қорғуд кітабының» тілі, Сабыр мен Физули «Шығармаларының тілдік ерекшеліктері, сондай-ақ Молла журналы», сондай-ақ Молла журналының тіл ерекшеліктері туралы зерттеулерімен әзірбайжан тіл білімінде де, жалпытүркі филологиясында да маңызды ғылыми дереккөз ретінде танылды. Кеңес дәуірінен бері Габриэль диалектісі. «Сабыр: қайнар көздері мен ізбасарлары», «Фузулидің тілі мен стилі», «Молла Насреддиннің тілі мен стилі», «Дәде Қорғуд: тіліміз, ойымыз» сияқты еңбектер осы бай шығармашылықтың жарқын мысалы. Тофиғ Гаджиев әзірбайжан тілін ешқашан оқшау ұлттық факт ретінде көрсетпей, оны жалпытүркі тілдік кеңістіктің ажырамас және жанды бөлігі ретінде зерттеді Академиктің «Әзірбайжан әдеби тілінің тарихы» атты екі томдық монографиясы ұзақ жылдар бойы жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттерінің таптырмас үстел кітабына айналды. Жалпы көлемі 900 бетке жуық бұл кітапта әзірбайжан әдеби тілінің қалыптасу және даму кезеңдері түркі тілінің тарихы аясында қарастырылып, тілдік фактілер түркі тілдерінің жалпы заңдылықтары аясында түсіндіріледі. Мұнда ғалым әзірбайжан тілінің басқа түркі тілдерімен өзара әрекеттесудегі тарихи даму жолын ұсынып, оны ұлы түркі тілдер семьясының маңызды бір саласы ретінде бағалайды Тофиғ Гаджиевтің ғылыми қызметі тек зерттеушілікпен ғана шектелген жоқ, ол күшті ғылыми мектептің негізін қалаушы да болды. Оның жетекшілігімен 6 ғылым докторы және 30 философия докторы диссертациялары қорғалды. Бұл мектептің белгілі өкілдерінің қатарында АМҒА корреспондент-мүшесі Низами Джафаров, профессорлар Эльбруз Азизов, Сархан Абдуллаев, Рамиз Асқар, Эльдар Пириев, Сардар Зейналов, Расим Озюрак бар. Академик шәкірттерінің арасында Түркия, Иран, Түркіменстан елдерінен келген зерттеушілер бар – бұл оның ғылыми ықпалының Әзірбайжан шекарасынан да асып түсетінінің айқын көрінісі Тофиғ Гаджиевтің түрік әлеміне арналған мақалалары мазмұны мен бағыты жағынан әртүрлі саланы қамтиды. Бұл мақалаларды шартты түрде келесі топтарға бөлуге болады: а) Түркі тілдерінің тарихи-құрылымдық мәселелеріне арналған зерттеулер: «О огигение герминат в тюркских языках», «Восстановление другних элементы в тюркских языках», «Орхон-Енисей жазбалары: жанрлық ерекшеліктер», «Орхон эпостарының поэтикалық көркемдігі», «Түгіндік және Қүгенірлік поэтика туралы», тіл тек сүйіспеншілікке толы, сезімге толы тіл ғана емес», «Түрік тіліндегі сөздердің морфологиялық дамуы», «Түркі тілдерінің лексико-морфологиялық дамуы», «-дүр, -түрүр жұрнақтарының шығу төркіні туралы», «Түркі тілдері тарихындағы мәтін тілінің тұтастығы», «Көне жазба ескерткіштердегі көркемдікпен тарихилықтың бірлігі», «Түрік тіліндегі көне жазба ескерткіштердегі тарихилықтың бірлігі», «Түрік тілдерінің лексико-морфологиялық дамуы». сөздің түрік тілінде мазмұнымен айтылуы» т.б ә) Түркологиялық ой тарихына қатысты мақалалар мен съездер: «Түркі әлемінің тұңғышы Әли Бей Хусейнзаде», «Мырза Казым биді жақсы танимыз ба?», «Түркологиялық орталық керек», «І Түркологиялық съезд: күн тәртібі және оның мәселелерінің тағдыры», «Баку 1926 және 1996 жылдардағы түркологияның назарында», «І Түркологиялық съезд». Съездегі әдеби тіл мәселесі» т.б в) Қазіргі түрік әлеміндегі тіл, мәдениет және болмыс мәселелеріне арналған мақалалар: «Юнус Амре және біздің түрік тіліміз», «Юнус Амренің поэзиялық техникасы», «Әзербайжанда гагауз тілі зерттелуде», «Ахыска түріктерінің тілі зерттелуде», «Бунтүрктер кімдер?», «Бүгінгі «Түрік тілі», «Біздің түрік тілі», «Біздің түркілер тарихы», «Біздің түркілер тарихы», «Біздің түркі тіліміз», «Біздің түркі тіліміз», «Біздің түркі тіліміз», «Түрік тілі» кітабы: «Біздің түркі тіліміз», «Біздің түркілер тарихы», «Біздің түркі тіліміз» кітаптары. жақсы білесің бе?», «Түрік тілдес халықтар немесе түркі халықтары», «Түрікшілдігіміздің және әдебиетіміздің жағдайы», «Түркияның түрік тілі қайда барады?», «Түрік тілі деп аталатын ортақ әдеби тіл туралы», т.б Бұл мақалаларда түркі әлемі біртұтас идеологиялық құрылыс ретінде емес, тіл мен мәдениет бірлігінде қалыптасқан тарихи шындыққа негізделген жанды ғылыми-мәдени кеңістік ретінде берілген. Ғалымның түркологияға қатысты алғашқы мақаласы – «Талантты түрколог» 1970 жылғы 12 ақпандағы «Әзербайжан йвангари» газетінің санында кеңестік идеология түрікшілдікке «пантюркизм» деген ат қойып алған тұста жарияланғанын айта кеткен жөн. Бұл Тофиғ Гаджиевтің ғылыми батылдығының, ұстанымының тұрақтылығының ерте көрсеткіші Түрік мәдени мұрасын Әзірбайжанға әкелу Академик Тофиғ Гаджиевтің теориялық ой-пікірлері ешқашан кабинетте қалмай, әрқашан практикалық қызметпен қатар жүрді. Бұл қызметтің маңызды саласының бірі – түркі әлемінің ғылыми-көркем дереккөздерін әзірбайжан тіліне аудару. Ғалым бұл еңбегін түркі халықтары арасында рухани көпір орнату мұраты деп түсінген Бір қызығы, Тофиғ Гаджиевтің аудармашылық қызметі студенттік жылдарынан басталған. 1959 жылы оған Әзірбайжан мемлекеттік университетінің баспасынан шыққан «Рим әдебиетіне шолу» антологиясының үлкен бөлімін аударуды тапсыру – жас студентке деген үлкен сенімнің белгісі еді. Кейінгі жылдары бұл қызмет түрік әлеміне бағытталды Мурад Адчидің «Қыпшақ шөлінің жусаны» (1997) және «Дүние және түрік: біздің Мунис тарихымыз» (2006), Б.Серебренников пен Н.Гажиеваның «Түрік тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы» (2002) еңбектерінің әзербайжан тіліне аудармасы, «Шан қыз» эпопеясының басылымы, Мухан 205 сөздігі, Мухан қызы I. (2008) әзірбайжан тілінде – мұның бәрі ғалымның түріктердің ортақ ғылыми-мәдени мұрасын қалың оқырманға жеткізуге деген ұмтылысының нәтижесі Айта кетерлік жайт, Тофиғ Гаджиев орыс, түрік, әзірбайжан тілдерінде шығармалар жазып, халықаралық симпозиумдар мен конференцияларда баяндама жасаған. Оның түрік ғалымдарымен, қазақ, өзбек, түрікмен, қырғыз түркологтарымен орнатқан тығыз ғылыми байланысы оның түркі әлеміне тек Әзірбайжан тұрғысынан емес, тұтас бір мәдени кеңістік тұрғысынан қарағанын көрсетеді Осылайша, Тофиғ Гаджиев үшін ғылыми қызмет пен мәдени миссия бір-бірінен ажырамас еді. Ол қаламымен түрік тілін қаншалықты зерттесе, ол өзінің практикалық жұмыстарымен түркі халықтары арасындағы адамгершілік алшақтықты да қысқартуға тырысты Түріктерге ортақ тілдесу мәселесі Тофиғ Гаджиевтің ғылыми көзқарастарында ортақ түрік тілі ерекше орын алады. Ол бұл мәселені жасанды түрде жасалатын біртұтас әдеби тіл үлгісі ретінде емес, қарым-қатынас қажеттілігінен туған кезең-кезеңімен, нақты және табиғи процесс деп түсінді. Ғалымның бұл идеясы тек теориялық пайымдау ретінде қалып қойған жоқ – ол нақты қарым-қатынас принциптеріне негізделген жұмыс үлгісі ретінде қалыптасты. Бір маңызды жайтты ерекше атап өту керек: бұл идея Тофиғ Гаджиевтің өмірінде кеш қалыптасқан жоқ. Ғалым кеңестік дәуірдегі идеологиялық шектеулердің өзінде де түркі тілдерінің жақындығы мен ортақ қарым-қатынас мүмкіндіктерін өз зерттеулерінде дәйекті түрде атап көрсетіп, ондаған жылдар бойы бұл тақырыпқа адалдық танытты Мұны ғалымның өз тәжірибесінен де байқауға болатын. Мақалаларын түрік тіліне аударуды осы мақаланың авторы мен оның немересі түрколог Тұран ханымға жүктегенде, аударманы классикалық мағынада түрік түрік тіліне икемдеуге болмайды деп үнемі баса айтты. Керісінше, әзірбайжан тілі мен түрік түрік тілі арасында екі жаққа да түсінікті және әр тілдің ерекшеліктерін сақтайтын ортақ тіл үлгісі негізінде жасалуы керек. Ол жиі мысалдар келтіретін: «Түріктер ана сөзін түсіне ме? Иә, олай болса ана, олай жасама, ана болсын.'' Академиктің ортақ түрік тілі мәселесіне қатысты ой-пікірлері 2013 жылы жарық көрген «Түріктерге ортақ коммуникация тілі» (2013) атты кітабында жүйелі, концептуалды түрде айтылған.Ғалым бұл еңбегінде ортақ қарым-қатынас тілі мәселесін ғана шешеді. лингвистикалық мәселе ретінде емес, сонымен бірге түркі әлемінің ғылыми, мәдени және рухани интеграциясы тұрғысынан маңызды стратегиялық мәселе ретінде қарастырылады. Кітапта Алтайдан Дунайға дейін созылып жатқан кең географиялық аймақта өмір сүрген түркі халықтарының тарихи тұрғыдан ортақ қатынас құралы болғанын, бұл дәстүрді қазіргі жағдайда қалпына келтіруге болатынын ғылыми дәлелдермен дәлелдейді Түйіндей келгенде, академиктің ортақ түрік тіліндегі үлгісі идеалистік ұран емес, көп қырлы, практикалық стратегия. Бұл стратегия техникалық (алфавит, орфографиялық), ұйымдастырушылық (терминологиялық комиссия), оқу (жалпы тілді оқыту), бұқаралық ақпарат құралдары (параллель қолдану) және әлеуметтік-экономикалық (туризм, еңбек нарығы) құрамдастардың бірлескен қызметін талап етеді. Дегенмен, модельдің әлсіз тұсы бар: әртүрлі мемлекеттердің саяси мүдделері, ұлттық тіл саясаты мен сәйкестілік мәселелері бұл процестің жылдамдығын айтарлықтай шектей алады. Яғни, идея ғылыми негізделген болса да, оның толық жүзеге асуы тіл мамандарына ғана емес, кеңірек геосаяси келісімдерге байланысты Ғалымның ұсыныстары саяси үндеуден гөрі тілдік ұстанымдарға негізделген – олардың басқа «түрік бірлігі» әңгімелерінен ерекшеленетін басты қыры да осында. Ғалым күштеу емес, жасанды біріктіру емес, табиғи жақындасу, өзара тиімділік принципін негізге алды Академик Тофиғ Гаджиев түркі әлемінің әр өңірінде өткен халықаралық конференцияларға, симпозиумдар мен конгрестерге белсене қатысып, оның баяндамалары мен ғылыми ұстанымы түркі әлемі ғалымдарының үнемі ілтипатпен қабылданып отырды. Анкара, Ыстамбұл, Измир, Алматы, Ташкент, Самарқанд, Ашхабад, Бішкек және басқа да түркі әлемінің орталықтарында өткен ғылыми іс-шараларда Әзірбайжан түркологиясын лайықты таныстырып, түркі тілдерінің ортақ мәселелеріне арналған баяндамалары кең ғылыми резонанс тудырды. Осы ретте Түркияның жетекші университеттерінде дәрістер оқып, түрік тіл білімі саласындағы бірлескен ғылыми жобаларға қатысты Түрік әлеміне жасаған ғылыми қызметтері әр жылдары бірқатар беделді мекемелер тарапынан лайықты бағаланды: * 1995 жылы «Ататүрік тіл, тарих және мәдениет мекемесінің» құрметті мүшесі болып сайланды * 1998 жылы «Еңбек сіңірген» төсбелгісімен марапатталған * 2002 жылы «Түрік әлеміне қызмет» медалімен марапатталған * 2004 жылы «Қараман түрік тілі сыйлығы» және Ататүрік тіл және тарих жоғары мекемесінің «Үздік қызмет сертификаты» берілді Бұл марапаттар академик Тофиг Гаджиевтің тек Әзірбайжан тіл білімінде ғана емес, жалпы түркі әлемінің ғылыми-мәдени кеңістігінде иеленген жоғары беделі мен сенімінің айқын көрсеткіші. Бір қызығы, бұл марапаттардың көпшілігін түрік мекемелері берген – бұл ғалымның Әзірбайжан-Түркия ғылыми байланыстарын дамытудағы рөліне берілген ерекше бағаны көрсетеді Тофиғ Гаджиев үшін түркі әлемі тек ғылыми зерттеу нысаны ғана емес, рухани бірлік идеясының көрінісі болды. Ол түркі халықтарының ортақ тіл мен мәдени тамырға негізделген бірігуін романтикалық арман емес, ғылыми негізде нығайтылуы тиіс нақты даму жолы деп білді. Ғалымның алға қойған идеялары – әсіресе, ортақ түрік тілі мен жалпытүрік ғылыми ынтымақтастығы туралы пікірлерінің бүгінгі түркі әлеміндегі интеграциялық үдерістер аясында ерекше маңызы бар Академик Тофиғ Гаджиевтің бай ғылыми мұрасы, ұстаздық қызметі мен түркі әлемінің тілдік-мәдени бірлігіне бағытталған ой-пікірлері кейінгі ұрпақ зерттеушілеріне сенімді ғылыми бағдар ретінде өмір сүріп, өмір сүре бермек. Ол құрған ғылыми мектеп, жалпытүрік ой-өрісі, тәрбиелеген шәкірттері түрік әлемінің ғылыми жадында қалды. Уақыт өткен сайын есімдер ұмытылып, шулы сөздер басылатынымен, ғылыми жауапкершілікпен айтылған ой, халық тағдырын ойлап жазылған сөз ұмытылмайды. Сондай ғалымдардың бірі – түрік тіліне, түрік әлеміне, осы ұлы мәдениеттің болашағына адал қызмет етіп, артына ғылыми тұтастықпен салынған тұғырлы жол қалдырған ғалым – академик Тофиғ Гаджиев Баку мемлекеттік университетінің түркология кафедрасының доценті