Dombira və onun Türkiyədə yayılması - Semih İpek - QHA - Krım Xəbər Agentliyi

Dombra, bu gün hamının bildiyi kimi, Qazax türklərinə məxsus ənənəvi iki simli alətdir. Əslində Dədə Qorqud dastanlarından bildiyimiz qopuzdur. Digər türk toplumlarında Dombıra adlı başqa çalğı alətləri (kiçik fərqlərlə) olsa da, oxşar xüsusiyyətlərə malik və fərqli adlarla tanınan çoxlu çalğı alətləri də var (Tatar Dombırası, Kaşkaderya Dombırası kimi). Hamısına qopuz demək səhv olmaz. Dombıra, Altay Topşuru, türkmən, uyğur və özbək dutarları eyni ailənin fərqli versiyalarıdır. Onların hamısı əlaqəsizdir Son illərdə Türkiyədə sənətdə, siyasətdə və mədəniyyətdə milliləşmə meyli və daha qədimə meyl açıq şəkildə özünü göstərir. Məşhur inancın əksinə olaraq, Türkiyədə dombıranın tanınması və yayılması dərin və mürəkkəb, sosioloji və mədəni bir məsələdir ki, bunu təkcə Arslanbek Sultanbekova və onun “Dombira” əsərinə aid etmək olmaz (əgər bunun bəzi insanların eşitməsinə və ya qərəzli olmasına diqqət yetirilmirsə) Mövzumuz Qazax Dombrası olduğundan bu məsələyə qazax mədəniyyəti və ədəbiyyatı prizmasından qiymət vermək yerinə düşərdi. Qazax türkləri üçün Dombıra ənənəvi musiqi (küy) və ənənəvi mahnıların (ən, jır, terme kimi) birgə ifasında istifadə edilən ənənəvi alətdir. Bir mənada Ərzurumlu, Qarslı, Sivaslı aşıqların bağlamasına, Kırşəhərli bir bardın, üç simli saz çalan Antalyalı köçərinin, ya da Zeybək çalan Egey əfsanəsinə bənzəyir. Amma Dombıra Türküstandan bu torpaqlara gələndə türklər Türküstandan Türkiyəyə gəldiyi kimi, onun başına gələn müxtəlif hadisələri daha yaxşı anlaya bilərik. Bəs necə? Yəni; Bu, qazax xalq mahnısının dombrada çalınması və yaşı yüzlərlə, minlərlə il olan melodiyaların ifa edilməsi ənənəsini davam etdirmək xoşbəxtliyi gətirir. Bu, çox qürurlu və təbii hadisədir. Halbuki, bir türk türkü üçün Dombra çalmaq çox mühüm bir duyğu ilə qaynayıb-qarışır, həm də tarixi və sonsuz bard ənənəsini davam etdirmək, yüzlərlə, minlərlə illərlə zəngin melodiyalar ifa etmək xoşbəxtliyidir. Bu türklükdür, türkçülükdür. Yəni bir türk türkü üçün Dombıra çalmaq türkçülük, türkçülük hərəkətidir. Dombra çalmaq atalarımıza hörmət etmək, türk olmayanı, türk olmayanı rədd etmək deməkdir. Zireh geyinib düşmənə qarşı səfərə çıxmaq, Bilgə Kağanın sözünə qulaq asmaq, Kültegindən mərsiyə oxumaq, Kürşatla o yağışlı gündə saray basqına hazırlaşmaq, Çiçi Yabqu kimi əsarətdən imtina etmək, Sultan Alparslan kimi özündən qat-qat böyük ordulara meydan oxumaq deməkdir. Bu baxımdan yeni nəsildə Atsızın ziyalı türkçülüyünün təzahürüdür Bu məsələyə toxunarkən ata-baba alətimiz Dombıranı min illər boyu toxunulmaz şəkildə qoruyub saxlayan qazax qardaşlarımıza təşəkkür etmək istərdik. Dombra çalan və bu ənənəyə töhfə verən bütün ata və analara sonsuz hörmətimizi bildiririk Ənənəvi qazax şeirində qazax şairinin aşağıdakı misraları diqqəti çəkir: “Eki şektiŋ Biriŋ katti, Biriŋ säl säl kem bura; Nağız Kazak, Qazaq emes nağız Kazak Dombıra”, yəni “İki simin biri sərt sazlanır, o biri qazax nə qədər boşdur, qazax dombıradır”; ədəbi isə bu sətirlərdir... Bu gün buradayıq. Dombıra çalan Türkiyə türkləri haqqında deyə bilərik ki, “Bu ürəkdən gələn bir oyundu, ürəkdən gələn bir musiqiydi; Əsl türk, əsl türkçü Dombıra çalır”. Yaxşı; İlk hissəsi qazax türkcəsi, qalanı türkcə olan “Fikirlərini ağlından, dərdlərini ürəyindən alır...” ilə başlayan bu misralar Türkiyədəki Dombıranın hekayəsi və bəlkə də xülasəsi kimidir Bu gün şəxsən tanıdığım bir çox gənc dostlarım, qardaşlarım Dombıra, Topşur ifa edir, Türküstandan, Altaydan, Tuvadan melodiyalar oxuyur, öz əsərlərini bəstələyirlər (çoxları bunu maddi sıxıntıda və heç bir dəstək olmadan edirlər). Qazax türklərində belə bir deyim var; “Şairin qulağı özündən qırx il əvvəl doğular” deyirlər. Həqiqətən də türkcə və Türkiyədə Dombra ilə yaranan repertuarlar indi yaranmağa başlayır, yəni Türkiyədə qırx ildən çox əvvəl Dombra ilə yaradılmış yüzlərlə əsər ortaya çıxacaq. Bunu edənlər Dombıra çalan, öz seçimləri ilə bu ənənəni sevən və hörmət edən türkçü türk gəncləri olacaq və bu əsərlər də türkçü əsərlər olacaq Allah Türkü qorusun!