Susdurulmuş ziyalılar, sürgünlər və qulaqlar: “Türk Dünyasında Repressiya Sərgisi və Paneli” - QHA - Krım Xəbər Agentliyi

Əhməd Cevad İnstitutunun rəhbərliyi, Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəni İrs və Muzeylər Ümumi Müdirliyi və TÜRKSOY-un töhfələri ilə 5 iyun Cümə günü Ankarada 15 İyul Demokratiya Muzeyində təşkil olunan “Türk Dünyasında Repressiya Sərgisi və Paneli” keçirilib “1926-cı il Bakı Türkologiya Qurultayının 100-cü ildönümü və Türk Dövlətlərinin Müstəqilliyinin 35-ci ildönümü” üçün təşkil edilən tədbirdə sovet dövrü zülmündən, türk dünyasının çəkdiyi acılardan bəhs edilib. Proqram çərçivəsində türk xalqının məruz qaldığı siyasi təzyiqlər, sürgünlər və ziyalı qırğınları sərgi və panellərlə iştirakçılara çatdırılıb Panelin açılış nitqlərini panelə moderatorluq edən Ankara Hacı Bayram Vəli Universiteti (AHBVÜ) Ədəbiyyat fakültəsinin müəllimi etdi. Üzv və Əhməd Cavad İnstitutu İdarə heyəti Üzvü Prof. Dr. İbrahim Dilek tərəfindən ifa edildi. Dilek repressiya araşdırmalarının dörddə bir əsrə yaxın bir tarixə malik olduğunu və bu gün geniş iştiraklı bir tədbirlə problemin həllinin uzun illər akademik və təşkilati səylərin nəticəsi olduğunu bildirib Dilek “Türk Dünyasında Repressiya, Sovet dövründə Türk xalqlarına qarşı zülm və zülm” adlı əsərinə toxunaraq, işin o zamanlar Xaricdəki Qohumlar və İcmalar Rəyasət Heyətinin (YTB) sədri Abdullah Eren ilə görüşlər nəticəsində başladığını açıqlayıb. Eren mövzunu mənimsədikdən sonra müxtəlif sahələrdən mütəxəssislərin töhfələri ilə repressiya ilə bağlı mühüm araşdırmalar və nəşrlərin ortaya çıxdığını bildirən Dilek, bu prosesdə hazırlanan əsərlərin mövzunun görünürlüğünü artırdığını qeyd etdi Mövzunun artıq yalnız kitab səhifələri arasında qalan bir tarix olmadığını vurğulayan Dilek, repressiyaların xüsusilə sonrakı illərdə təşkil edilən tədbirlər, akademik araşdırmalar və ictimai fəaliyyətlər sayəsində daha geniş kütlələrə çatdığını söylədi. Bundan əlavə, MHP sədrinin baş müşaviri Əhməd Cevad İnstitutunun sədri Prof Çıxışında 19-20-ci əsrlərin bəşər tarixinin ən ağrılı dövrlərindən biri olduğuna diqqət çəkən Dilek, müharibələrin, sürgünlərin və qırğınların milyonlarla insana təsir etdiyini bildirib. Repressiyanın da bu faciələrdən biri olduğunu deyən Dilek sovet hakimiyyəti dövründə bir çox türk ziyalılarının, dövlət, sənət adamları və sadə vətəndaşlarının repressiyaya məruz qaldığını xatırladıb Repressiya qurbanlarının sayı ilə bağlı qəti məlumatın olmadığını deyən Dilek, rəsmi mənbələrin dəqiq məlumat vermədiyini, lakin bu proses zamanı yüz minlərlə insanın müxtəlif üsullarla edam edildiyi və ya qurban verildiyi təxmin edildiyini söylədi. Dilek həyatını itirənləri rəhmətlə yad etdiklərini ifadə edərək, baş verənlərin unudulmaması lazım olduğunu vurğulayıb Gələn il Repressiyanın 100-cü ildönümünə qovuşacağını xatırladan Dilek bir əsrə yaxın əvvəl baş verən hadisələrin bu gün də türk dünyasının kollektiv yaddaşında yaşadığını bildirib “REPRESSİYA SİBİR TÜRKLƏRİNİN İNTELEKTUAL Qabiliyyətlərini Hədəf Edib” Açılış nitqindən sonra panel Ankara Universiteti DTCF Müəllimi ilə davam etdi. Üzv Prof. Dr. Gülsüm Killi Yılmazın “Sibirdə türk tayfa və toplumlarının repressiya prosesi” mövzusunda təqdimatı ilə davam etdi. Sibirdəki türk toplumlarının sovet dövrünün repressiya siyasətindən necə təsirləndiyini müzakirə edən Killi Yılmaz, repressiya prosesinin xüsusilə az məskunlaşan xalqlar üzərində çox daha dərin və qalıcı nəticələri olduğunu bildirdi. Sibir xalqının mədəni həyatının, inanc sistemlərinin, ədəbiyyatının və ictimai inkişafının bu prosesdən ciddi şəkildə təsirləndiyini bildirən Killi Yılmaz, 1920-ci illərin sonundan 1950-ci illərə qədər olan dövrün bölgədəki türk toplumları üçün bir qırılma nöqtəsi olduğunu söylədi Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Sibir xalqının mədəni inkişafı üçün müxtəlif araşdırmaların aparıldığını izah edən Killi Yılmaz bu dövrdə əlifbaların yaradıldığını, yazılı ədəbiyyatın inkişaf etdirilməyə başladığını, yerli ziyalıların yetişdirildiyini diqqətə çatdırıb. Lakin Yılmaz, Stalin dövründə mərkəzçi siyasətlərin güclənməsi ilə bu prosesin tərsinə çevrildiyini, əvvəllər mədəni inkişafın öncülləri olaraq görülən ziyalıların dövlət tərəfindən təhlükə kimi qəbul olunmağa başladığını bildirib Repressiya prosesinin xüsusilə 1998-1999-cu illərdə daha da gücləndiyini bildirən Killi Yılmaz, müxtəlif mənbələrdə fərqli rəqəmlər olsa da, milyonlarla insanın bu siyasətlərdən təsirləndiyini bildirib. O, qurban olduğunu bildirib. Killi Yılmaz, 2008-2016-cı illər arasında rəsmi məlumatlara görə yüz minlərlə insanın həyatını itirdiyini bildirərək, bəzi araşdırmaların repressiyadan əziyyət çəkənlərin sayının 20 milyona çatdığını göstərdiyini qeyd edib Sovet rəhbərliyinin “əks-inqilab” ittihamını kifayət qədər geniş şərh etdiyini vurğulayan Killi Yılmaz, təkcə siyasi rəqiblərin deyil, zəngin kəndlilərin, onların ailələrinin, hərbi əsirlərin və dövlət tərəfindən təhlükə olaraq görülən müxtəlif icmaların da zülmə məruz qaldığını açıqladı. O, bəzi insanların kütləvi surətdə sürgün edildiyini və yaşadıqları rayonlardan köçürüldüyünü bildirib 1934-cü ildə sovet siyasətçisi Sergey Kirovun öldürülməsindən sonra təzyiqlərin daha da artdığını bildirən Killi Yılmaz bu tarixdən sonra məhkəmə proseslərinin sürətləndirildiyini və bir çox insanın ədalətli mühakimə hüququ olmadan edam edildiyini bildirib. Killi Yılmaz, bu təcrübələrin xüsusilə əhalisi az olan Sibir xalqı üçün ağır nəticələr verdiyini qeyd edərək, bir çox türk toplumunun həm demoqrafik, həm də mədəni baxımdan böyük itkilər yaşadığını bildirib Killi Yılmaz bildirib ki, Sovet İttifaqı dövründə Oirat (Oyrot) Muxtar Vilayəti adlandırılan Altay bölgəsində təxminən 10 min insanın repressiyadan təsirləndiyi təxmin edilir. Bu insanlar arasında uşaqların və yaşlıların da olduğunu deyən Yılmaz, təzyiqlərin cəmiyyətin demək olar ki, hər təbəqəsini hədəf aldığını bildirib Repressiya zamanı təkcə Altay türklərinin deyil, qazaxların və bölgədə yaşayan digər toplumların da zərər çəkdiyini qeyd edən Killi Yılmaz, dövrün rəhbərliyi tərəfindən “millətçilik”, “əks-inqilab”, “Yapon və ya alman kəşfiyyatı ilə əməkdaşlıq etmək”, “türkçülük fəaliyyəti ilə məşğul olmaq” və ya “xalqla yetərincə mübarizə aparmamaq” kimi ittihamlarla bir çox insanın mühakimə olunduğunu bildirib Yerli idarəçilərin, ruhanilərin, müəllimlərin, tacirlərin, sənətçilərin və mədəniyyət adamlarının da təzyiqlərdən təsirləndiyini vurğulayan Killi Yılmaz, xüsusilə ənənəvi ictimai quruluşda mühüm rol oynayan insanların hədəf alındığını bildirib. Kamların, yerli liderlərin və fikir liderlərinin müxtəlif səbəblərlə ittiham edildiyini bildirən Killi Yılmaz, mədəniyyət və incəsənət sahəsində fəaliyyət göstərən bir çox adın millətçi düşüncəyə sahib olduqları iddiası ilə cəzalandırıldığını bildirib Killi Yılmaz 1934-cü ildə açılan və “Əks-inqilabçı Oyrot Millətçilər Təşkilatı” kimi tanınan məhkəmə prosesinə də toxunaraq, bir çox adamın sovet idarəçiliyinə qarşı fəaliyyət göstərməkdə, xarici kəşfiyyat orqanları ilə əlaqə qurmaqda və müstəqil dövlət qurmaq məqsədi gütməkdə günahlandırıldığını bildirib. Mühakimə olunanlar arasında Altay mədəni həyatının mühüm adlarının olduğunu deyən Killi Yılmaz repressiya qurbanları arasında məşhur Altay türk rəssamı və türkoloq Çoros-Gürkinin də olduğunu xatırladıb Repressiya prosesinin təkcə yerli xalqları deyil, bölgəyə sürgün edilən müxtəlif etnik toplumları da əhatə etdiyini bildirən Killi Yılmaz, tatar, alman, koreyalı, gürcü, yəhudi və bir çox başqa xalqın müxtəlif səbəblərdən zülmə məruz qaldığını bildirib. Xüsusilə koreyalıların yaponyönlü olmaqda ittiham edildiyini bildirən Killi Yılmaz, hətta adi işçilərin belə edam edildiyinə dair nümunələrin olduğunu qeyd edib Repressiyanın mədəni həyatda böyük dağıntılara səbəb olduğunu vurğulayan Killi Yılmaz repressiya qurbanları arasında ədəbiyyatın öndə gedən adlarının, dərslik yazarlarının, jurnalistlərin, ziyalıların olduğunu bildirdi. Bir çox türk toplumlarının mədəni inkişafının bu səbəbdən kəsildiyini bildirən Killi Yılmaz, repressiyaların təkcə fərdləri deyil, xalqın kollektiv yaddaşını və mədəni irsini də hədəf aldığını bildirib 1950-ci illərdən repressiya qurbanlarının bəzilərinin reputasiyalarının bərpa olunduğunu deyən Killi Yılmaz buna baxmayaraq, bu insanların əsərlərinin uzun illər çap oluna bilmədiyini, hətta adlarının çəkilməsinin də arzuolunmaz hesab edildiyini qeyd edib. Bildirib ki, bu gün Sibirdəki türk toplumları arasında repressiya qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq üçün muzeylər, tədqiqat mərkəzləri, rəqəmsal arxivlər yaradılıb “TÜRKİYƏLƏRİN SİBİRDƏ VARLIĞININ STRATEJİ ƏHƏMİYYƏTİ VAR” Killi Yılmazdan sonra yenidən çıxış edən Dilek Sibir coğrafiyasının tarix boyu türk varlığının mühüm mərkəzlərindən biri olduğunu, Rusiyanın bölgəyə yönəlik genişlənmə siyasətinin 16-cı əsrdə Kazan, Həştərxan və Sibir xanlıqlarından təsirləndiyini bildirib. keçməsi ilə sürət qazandığını söylədi Bölgənin zəngin təbii sərvətlərinin Rusiyanın Sibirə istiqamətlənməsində təsirli olduğunu bildirən Dilek, dövrün iqtisadi şəraitində xüsusilə duz mədənlərinin və geniş meşə sahələrinin böyük əhəmiyyət daşıdığını qeyd etdi. Bu prosesdə rusların təxminən iki əsrdə Sibirdən keçərək Berinq boğazına çatdığını bildirən Dilek, bölgənin həm tarixi, həm də geosiyasi baxımdan diqqətəlayiq bir yerə sahib olduğunu vurğuladı Sibirin bu gün dünyanın ən əhəmiyyətli təbii sərvət ehtiyatlarından birinə ev sahibliyi etdiyinə diqqət çəkən Dilek, dünyanın şirin su ehtiyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsinin, həmçinin təbii qaz, almaz, qızıl və digər strateji mədənlərin çoxunun bu coğrafiyada yerləşdiyini söylədi Bölgədə çoxlu etnik toplumların yaşadığını bildirən Dilek, onların arasında mühüm türk toplumlarının olduğunu bildirərək Sibirdəki türk xalqlarının, xüsusilə Altay, Şor, Tofa və Saxa (Yakut) türklərinin tarixi və mədəni irsinin türk dünyasının ortaq dəyəri olduğunu bildirib Sibirdəki türk toplumlarının tarix boyu müxtəlif zülm və assimilyasiya siyasətləri ilə üzləşdiyini qeyd edən Dilek, "Ona görə də Sibirdən başlayaraq Sibirdən danışmağın, Sibirdəki türk varlığının gündəmdə saxlanmasının, Sibirin türk əsrlərinin gündəmdə saxlanmasının, türklərin maarifləndirilməsinin vacibliyinə inanıram" dedi. O dedi: “MƏQSƏD TƏKKƏ MÜXALİFLƏRİ DEYİL, İCMALARIN YADDAŞINI MƏHV ETMƏKDİ” Ankara Hacı Bayram Vəli Universiteti (AHBVÜ) Hüquq Fakültəsi Müəllim Prof. Üzv Dos. Rıdvan Değirmenci repressiyaların insan haqları və hüquqi tərəflərini dəyərləndirib. Çıxışında repressiyaların yalnız siyasi ləğv prosesi kimi qəbul edilə bilməyəcəyini vurğulayan Değirmenci, baş verənlərin müasir dövlət mexanizminin yaratdığı sistemli və qeyri-qanuni zorakılığın ən parlaq nümunələrindən biri olduğunu söylədi. Repressiya dövründəki hüquq pozuntularının insan haqları ədəbiyyatında lazımi səviyyədə araşdırılmadığına diqqət çəkən Değirmenci, məsələnin çox vaxt yalnız Sovet İttifaqı daxilində hakimiyyət mübarizələri və ya siyasi ləğvetmələr çərçivəsində qiymətləndirildiyini bildirib Repressiyaların bu dar çərçivədən kənara çıxması lazım olduğunu bildirən Değirmenci, proses boyu bir çox ziyalı, elm, sənət adamı və sadə vətəndaşın hüquqi təminatlardan məhrum edilərək cəzalandırıldığını qeyd etdi. Bu səbəbdən baş verənləri təkcə siyasi repressiyalar çərçivəsində deyil, sistematik şəkildə insan hüquqlarının pozulması və insanlığa qarşı cinayətlər çərçivəsində də qiymətləndirmək lazım olduğunu vurğulayıb Dövrün tətbiqlərinin formal olaraq hüquqi tənzimləmələrə söykənməsinin onları legitim etmədiyini bildirən Değirmenci, insan ləyaqətini və əsas hüquqları qorumayan qanunların əsl mənada qanun sayıla bilməyəcəyini söylədi. Değirmenci repressiya prosesində həyata keçirilən bir çox qərarların dövrün qanunvericiliyinə əsaslansa da, ümumbəşəri hüquq prinsipləri baxımından legitimliyi olmadığını və buna görə də bu təcrübələrin “hüquqi ədalətsizlik” nümunəsi kimi qiymətləndirilməsi lazım olduğunu bildirib Repressiyanın tarixi və ideoloji fonuna toxunan Değirmenci fərqli kimliklərin, mədəniyyətlərin və düşüncələrin sıxışdırılmasının müasir dövrdə ortaya çıxan vahid cəmiyyət anlayışı ilə əlaqəli olduğunu bildirib. Türk tarixindəki multikultural dövlət ənənəsinin müxtəlif toplumların bir yerdə yaşamasına şərait yaratdığını deyən Değirmenci bu səbəbdən türk dünyasının repressiyaya bənzər əməlləri anlamlandırmaqda çətinlik çəkdiyini bildirib Değirmenci, insan haqları baxımından repressiyanın sadəcə müəyyən qrupları hədəf alan siyasi əməliyyat olmadığını, insan ləyaqətini, fikir azadlığını və yaşamaq hüququnu pozan sistemli bir təzyiq mexanizmi olduğunu vurğulayaraq, bu cür hadisələrin bəşər tarixinin kollektiv yaddaşına salınması lazım olduğunu bildirdi Repressiyaların sadəcə həbs və ya mühakimə prosesi kimi qəbul edilməməsi lazım olduğunu vurğulayan Değirmenci burada əsas məqsədin rəhbər kadrları və cəmiyyətlərin intellektual yığılmasını aradan qaldırmaq olduğunu bildirib. Türk toplumlarının qabaqcıl ziyalılarının, alimlərinin, sənətçilərinin və fikir liderlərinin sistematik şəkildə ləğv edildiyini bildirən Değirmenci bunun təkcə fərdləri deyil, cəmiyyətlərin gələcəyini də hədəf alan bir siyasət olduğunu bildirib ƏLCİRDƏ SOVET ZÜLÜMÜNÜN QURBANLARI XADIR Siyasi təzyiq və Rejim Qurbanlarının Xatirə Muzey Kompleksi "ALJİR" direktoru Dr. Dr. Dauletkerey Kapuli "Siyasi Repressiya və Rejim Qurbanları üçün ALJİR Memorial Muzey Kompleksinin yaranması və tarixi əhəmiyyəti" adlı təqdimatında Qazaxıstanda Sovet İttifaqının Muzeyi və Sovet İttifaqı dövründə yaşadıqları siyasi repressiyaların izlərindən danışıb. bu xatirə canlıdır Kapuli, ALJİR şəhərciyində bu gün də dövrün izlərini daşıyan kazarmaların olduğunu və düşərgədə qalan qadınların son dərəcə ağır şərtlər altında həyatda qalmaq üçün mübarizə apardıqlarını bildirib. Düşərgədə qalanların qamış və qamışdan tikilmiş daxmalarda yaşadıqlarını və hər gün ağır iş şəraitinə məruz qaldıqlarını bildirən Kapuli, qadınların kanal qazma, əkinçilik və müxtəlif məcburi işlərdə işlədildiyini qeyd etdi ALJİR-in təkcə əmək düşərgəsi deyil, həm də sovet siyasi zülmünün simvollarından biri olduğunu vurğulayan Kapuli burada saxlanılan qadınların əksəriyyətinin heç bir cinayət törətməsələr də, “xalq düşməni” elan edilmiş şəxslərin həyat yoldaşı və ya qohumları olduqları üçün cəzalandırıldıqlarını bildirib ALJİR-in təkcə keçmişdən bəhs edən bir muzey olmadığını vurğulayan Kapuli onun həm də insan haqları, ədalət və tarixi yaddaşın qorunması mövzusunda maarifləndirici bir mərkəz kimi fəaliyyət göstərdiyini qeyd edib. Kapuli sovet zülmü dövründə yaşanan iztirabların unudulmaması lazım olduğunu və belə faciələrin gələcək nəsillərə çatdırılmasının tarixi məsuliyyət olduğunu bildirib Çıxışının sonunda ALJİR-in Qazaxıstanın tarixi yaddaşını qoruyan ən mühüm qurumlardan biri olduğunu deyən Kapuli, muzeyin insan hüquqları və ədalət anlayışlarının əhəmiyyətini xatırladaraq, siyasi zülm qurbanlarının xatirəsini yaşadan bir təhsil və araşdırma mərkəzi kimi xidmət etdiyini bildirdi ÖZBƏKİSTANDA ÜLƏMA SİNFİNƏ BAĞLI REpressiya İZAHILANDI Özbəkistan Nazirlər Şurası, Siyasi Repressiya Qurbanlarının Xatirə Muzeyinin direktoru, professor Bəxtiyor Həsənov “Bugünkü Özbəkistanda Sovet dövründə siyasi təzyiqlərə məruz qalmış ziyalıların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi istiqamətində görülən işlər” adlı təqdimatında Bəxtiyor Həsənov siyasi qurbanların xatirəsini yaşatmaq üçün aparılan işlərdən danışıb. Özbəkistan müstəqillik əldə etdikdən sonra sovet dövründəki zülm Özbəkistan Nazirlər Sovetinin Siyasi Repressiya Qurbanlarının Xatirə Muzeyinin direktor müavini Murod Zikrullayev “Sovet dövründə Özbəkistanda üləma sinfinə siyasi təzyiqlər (1900-cü illər)” adlı təqdimatında sovet administrasiyasının Özbəkistanda din alimlərinə və ənənəvi dini təhsil müəssisələrinə qarşı təzyiq siyasətini müzakirə edib Z.Zikrullayev 1917-ci il inqilabından sonra sovet idarəsinin dini strukturları dövlət nəzarətinə keçirməyə çalışdığını, üləma təbəqəsinin xüsusilə 1920-1930-cu illərdə sistematik təzyiqlərə məruz qaldığını bildirib. Bildirib ki, bu dövrdə bir çox din alimləri “əks-inqilab”, “millətçilik” və “antisovet fəaliyyəti ilə məşğul olmaq” kimi ittihamlarla həbs edilib, sürgün edilib və ya edam edilib Zikrullayev təqdimatında dövrün Miyan Büzrük Salihov və Nasırhan Töre kimi tanınmış din alimlərinin yaşadıqları şikayətlərə də toxunub və bildirib ki, bu şəxsiyyətlər Özbəkistanın dini və mədəni həyatında mühüm rol oynasalar da, sovetlərin zülm siyasətinin hədəfinə çevriliblər KARLAQIN YADDAŞI NÖVBƏK NƏSİLƏ KEÇİRİLİR “Tarixi əsərlər: Karlaqın canlı yaddaşı” adlı çıxışında Siyasi Repressiya Qurbanlarının Dolinka Kənd Memorial Muzeyinin direktoru Güldanə Bəysənqaliyeva Sovet İttifaqı dövrünün ən böyük əmək düşərgə sistemlərindən biri olan Karlaqın tarixi irsinin qorunub saxlanılması və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində görülən işlərdən danışıb Muzeydə nümayiş etdirilən əsərlərin siyasi zülm qurbanlarının gündəlik həyatına, üzləşdikləri çətinliklərə işıq saldığını qeyd edən Beysenqaliyeva hər bir obyektin ayrı-ayrı hekayələr daşıdığını və bu baxımdan Karlaqın canlı yaddaşını təşkil etdiyini bildirib. Beysenqaliyeva bildirib ki, Karlaqın canlı yaddaşını təşkil edən tarixi əsərlər arasında repressiya qurbanı olmuş qazax türk ziyalıları Amanbəy Kaspaqbayev, Kayyum Muhamedhanov kimi adlara aid sənəd və materiallar da var ERSOYUN TÜRK DÜNYASI BİRLİYİNƏ VƏ TARİXİ YADDAŞINA Vurğu Panelin yekun nitqini MHP Ümumi Başçısı Baş müşaviri Əhməd Cevad İnstitutunun sədri Prof. Dr. Ruhi Ersoy etdi. Türk dünyasında repressiya araşdırmalarına töhfə vermiş akademiklər uzun illərdir ki, fəaliyyət göstərirlər. Əhəmiyyətli bir intellektual və elmi bilik nümayiş etdirdiyini bildirən Ərsoy bu araşdırmalar sayəsində türk dünyasının ortaq yaddaşındakı ağrıların daha çox göründüyünü söylədi Türk dünyasının birliyi ideyasının tarix boyu mühüm mərhələlərdən keçərək bu günə qədər gəlib çatdığını bildirən Ərsoy, ortaq tarix, mədəniyyət və yaddaş şüurunun yeni nəsillərə ötürülməsinin böyük əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Bu prosesdə akademik araşdırmaların mühüm rol oynadığını qeyd edən Ərsoy, türk dünyasının ortaq problemlərinin elmi əsaslarla davam etdirilməsinin lazım olduğunu bildirdi Tədbirin təşkilində əməyi olan alim və qurum nümayəndələrinə təşəkkür edən Ərsoy sərginin hazırlanmasında, işlərin satın alınmasında və elmi proqramın yaradılmasında iştirak edənlərin böyük əməyi olduğunu bildirib. Xüsusilə türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən proqrama qatılan muzey rəhbərləri, tədqiqatçı və mütəxəssislərin tədbirə beynəlxalq miqyas qatdığını deyən Ersoy, Özbəkistan, Qazaxıstan və digər türk dövlətlərindən olan iştirakçıların paylaşımlarının böyük dəyərə malik olduğunu bildirib Proqram çərçivəsində təqdim olunan məruzələrin, sərgi materiallarının və tədbir zamanı hazırlanan araşdırmaların kitab halına salınması üçün hazırlıq görüləcəyini izah edən Ersoy bildirib ki, məqsəd paneldə müzakirə olunan mövzuları daha geniş auditoriyaya çatdırmaqdır Repressiya qurbanlarının xatirəsini yaşatmaqla yanaşı, türk dünyasının canlı insan sərvətlərinin də qorunub saxlanmasının vacib olduğunu vurğulayan Ərsoy mədəniyyət, incəsənət və elm sahələrində çalışanların dəstəklənməli olduğunu bildirib. Türk dünyasının ortaq tarixini və mədəni dəyərlərini gələcəyə daşıyacaq işlərin əhəmiyyətinə diqqət çəkən Ersoy, bu sahədə qurumlararası əməkdaşlığın artırılmasının zəruriliyini dilə gətirib Ersoy çıxışının sonunda tədbirin keçirilməsində əməyi olan bütün qurumlara, məruzəçilərə və iştirakçılara hörmətini ifadə edib Panel kollektiv şəkil çəkdirilməsi ilə başa çatıb SERGİDƏ TÜRK DÜNYASININ ORTAK AĞRILARI CAN ALDI Digər tərəfdən, “Türk Dünyasında Repressiya Sərgisi” ziyarətçilərə yalnız əyani materiallar təqdim edən bir sərgi olmaqdan kənara çıxıb. Sərgidə repressiya qurbanlarına aid məlumat panelləri, dövrü əks etdirən maketlər, povest mətnləri və arxiv materialları nümayiş etdirilib. Hərtərəfli sərgidə sovet zülmündən əziyyət çəkən Krım tatarları, Ahıska türkləri kimi insanların məruz qaldıqları vəhşiliklər üzə çıxarılıb Sərgidə sovet dövrünün zülm mexanizmlərini əks etdirən Gülağa düşərgəsinin maketləri, türk dünyasının siyasi zülmə məruz qalmış ziyalıları haqqında məlumat pannoları, dövrə aid əyani materiallar nümayiş etdirilib Sərgidə Krım tatarlarının öndə gedən ziyalılarından olan türkoloq Bəkir Sıtkı Çobanzadə kimi türk dünyasının zülmə məruz qalan ziyalılarına xüsusi guşə ayrılıb Eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) haqqında da geniş məlumat verilib. Ziyarətçilər interaktiv və bütöv bir hekayə vasitəsilə müxtəlif türk toplumlarının yaşadıqları faciələri və ortaq tarixi yaddaşı yaşamaq imkanı əldə etdilər