«Оларға жағдайым орташа көрінгенімен, маған үйден аттап шығудың өзі мұң» - Аналитический интернет-журнал Власть

Материалды дайындауға Назерке Құрманғазинова, Зарина Мардан, Фатима Әкім және Әсия Ондасынқызы қатысты Алматыда тұратын 47 жастағы Ольга Чуманова ішек обырының асқынған түрімен ауырады. Диагноз 2020 жылы қойылып, сол кезде ішек колостомасын емдеген. Кейінгі бес жылда екінші топтағы мүгедектік берілген. Ал 2025 жылдың қазанында жағдай күрт өзгерді. Комиссия «бұзылған өмірлік маңызды функциялар толық орнына келді» деп шешіп, Чумановаға үшінші топты тағайындаған Үшінші топқа ауыстыру Ольгаға ауыр соққы болды. Ол үнемі калостома қапшығымен жүруге мәжбүр әрі жанында біреу еріп жүрмесе, сыртқа шыға алмайды. Бірақ қағаз жүзінде «еңбекке қабілетті» деп саналады екен. Сонымен қатар, Чуманова екі баласын жалғыз асырап отырған ана ретінде әлеуметтік жеңілдіктердің бір бөлігінен де айырылды. Ал медициналық комиссияның шешімін сот арқылы даулау әрекетінен еш нәтиже болмай тұр Бұл жалғыз Чуманованың басындағы жағдай емес. Әлеуметтік желілерде мүгедектік тобын негізсіз төмендету туралы арыз-шағым жиі шығып тұрады. Науқастар жүйелі проблемаларға ұрынып жүр: медициналық-әлеуметтік комиссиядан (МӘС) өту кезінде ағзаның жай-күйіне тиісті баға берілмейді, ал қолданыстағы заңнама науқастардың өміріндегі барлық жағдайды толық қамтымайды «Власть» тиісті мүгедектік тобын қайтару жолында күресіп жүрген жандардың тағдырын баяндайды Үй іргесінде үйілген көмір — отбасының қысқы тауқыметінің көрінісі. Анасының көзі нашар көрсе де, пеш жағайын деп көмір салып жүр. Өткен ғасырдың сарқытындай үйдің тозығы жеткен: іргесі шөгіп, қабырғасы мүжіле бастаған. Апаттық жағдайдағы үйде Чуманова мектеп жасындағы екі баласымен және қарт анасымен бірге тұрады «Бірінші және екінші топтағы мүгедектер жеңілдікпен берілетін үй кезегіне тұра алады. Олардың балалары оқуға грантқа түсе алады. Көптеген ұйым қызмет көрсетуде жақсы жеңілдіктер жасайды. Ал үшінші топтағылар бәрінен сырт қалады. Тегін адвокат пен заңгерлік көмекті де бірінші және екінші топтағылар ғана ала алады. Тіпті олардың Алматыда қоғамдық көлікте тегін жүруге мүмкіндігі бар», — дейді Чуманова Кіреберіс бөлмеде жайылған клеенка мен леген тұр. Отбасы мүшелері осында жуынады. Төргі бөлмеден кейіпкеріміздің 12 жасар ұлы мен 10 жасар қызын көрдік. Бөлмедегі үстел үстінде медициналық препараттар, істен шыққан компьютер және сабаққа қажетті құрал-жабдықтар жатыр. Дәрі-дәрмектің иісі сезіледі Екі бала да үйден оқиды. Ольганы жалғыз қалдыруға болмайды, сондықтан үлкен ұлы анасына қолғанат болып, үнемі еріп жүреді Ольга Чуманова, фото кейіпкердің жеке мұрағатынан Чуманова өткен жылдың күзінен бері құқығы жолында күресіп жүр. Сол кезде оны №32 емханаға кезекті куәландыруға жіберген, медициналық-әлеуметтік сараптама науқастың «бұзылған функциялары толық орнына келді» деген қорытынды шығарды. Осыдан кейін МӘС мамандары Чумановаға үшінші топтағы мүгедектікті берген Қазақстанда мүгедектік уәкілетті мемлекеттік орган жүргізетін бетпе-бет немесе сырттай МӘС қорытындысы бойынша белгіленеді. МӘС-ке жолдаманы медициналық ұйым береді. Ол тексерудің негізділігі мен толықтығын қамтамасыз етуге, сондай-ақ құжаттарды ресімдеу сапасы мен мерзімін бақылауға міндетті «Ағза қызметінің тұрақты бұзылуын «орташа деңгейге» түсіріп, құрыған функциялар толық орнына келді деп көрсеткен. Бірақ бұл шындыққа жанаспайды. Өмір бойы стомамен жүруге мәжбүр адам туралы қалайша бұлай айтуға болады?» — дейді Чуманова кейіп МӘС ережесіне сәйкес, адамның ағза қызметінде тұрақты бұзылу болса және ол бес жыл бойы бақылауда жүрсе, екінші топтағы мүгедектік мерзімсіз берілуі мүмкін. Алайда Чуманованың жағдайында бұл ереже ескерілмеді Үшінші топ тағайындалуына қарсылық білдірген Чуманова бірнеше талап арыз түсірді. Өткен жылдың желтоқсан айының соңында Алматы қаласының ауданаралық әкімшілік соты оның талап арызын ішінара қанағаттандырды. Сот емханаға әйелдің құжаттарын мерзімінен бұрын қайта куәландыруға жіберуді міндеттеген екен Сонымен қатар Чуманова Еңбек министрлігіне қарасты Әлеуметтік қорғау комитетінің департаментін де сотқа берген болатын. Алайда сот оның бұл талабын кері қайтарды «Власть» МӘС-ке қайта жолдау қорытындысын түсіндіруді сұрап, сондай-ақ қайта куәландыруды бұрынғы комиссия жүргізе ме, әлде жаңасы ма дегенді нақтылауды сұрап, тиісті мекемеге сауал жолдады. Ведомство Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияның 22-бабының 2-тармағына сүйене отырып, мемлекет мүгедектігі бар жандар туралы мәліметтердің құпиялығын қамтамасыз етуге міндетті екенін атап өтті №32 емхана «Власть» сауалына берген жауабында Чуманованың медициналық құжаттары белгіленген тәртіппен дайындалып, МӘС-тің аумақтық бөліміне жіберілді деп жауап берді Соған қарамастан, Чумановаға екінші топты қайтаруға бұдан көмек болмады Жанар Каримова түсірген көрнекі сурет Қазақстан өзін әлеуметтік бағытты ұстанатын мемлекет ретінде көрсеткенімен, азаматтар мүгедектік тобының негізсіз төмендетілуіне немесе оның мүлдем алынып тасталуына орай үнемі шағым түсіреді. Бұл ретте мемлекет қазақстандықтарды масылдыққа ұрынды деп жиі айыптайды Мүгедектік тобын төмендету мәселесі жүйелі сипатқа ие. Кей жағдайда медицина ұйымдары қате диагноз қойып жатса, енді бірде азаматтар МӘС жұмысының сапасы төмен болуына төзеді Азаматтардың бір бөлігі заңнамадағы олқылықтың кесірінен кейбір диагноздар мүгедектікті тағайындау тізімінен тыс қалып жатқанына шағынады. Тағы бірі МӘС тарапынан анық қателік кеткен күннің өзінде, шешімді қайта қаратып, әділдікке қол жеткізудің өзі бір қиямет-қайым екенін айтады Қазір Қазақстанда 751 мыңнан астам мүгедектігі бар жан тіркелген. Оның ішінде тек 456 мыңының мүгедектігі мерзімсіз тағайындалған болса, қалғаны жарты жыл, бір-екі немесе бес жыл сайын қайта куәландырудан өтіп, жағдайын үнемі дәлелдеп отыруға мәжбүр Еңбек министрлігінің «Власть» сауалына берген жауабына сүйенсек, 2025 жылы 10 мыңнан астам адамның мүгедектік тобы төмендетілсе, тағы 10,5 мың адам үшінші топтан мүлдем шығарылған. Алайда мұндай шешімдердің қаншалықты негізді екенін бағалау қиын «Өзгерістің себебі оңалту шараларының нәтижесінде денсаулығының жақсаруына байланысты», — деп түсіндірді комитеттегілер Мүгедектік тобын төмендету туралы заңсыз шешімдердің санына қатысты сұраққа ведомство құжаттарды МӘС-ке негізсіз жолдау туралы мәліметтерді келтірді. 2025 жылы осындай 1823 жағдай тіркелген және кейінгі үш жылда олардың саны азайып келеді. Ведомство мұны медицина ұйымдарымен жүргізілетін жүйелі жұмыспен және олардың хабардар болып отыруымен байланыстырады Десе де комитет МӘС мамандарының мүгедектік тобын қате беру жағдайлары туралы мәлімет берген жоқ. Өткен жылы Еңбек министрлігі 2024 жылдың 11 қарашасы мен 2025 жылдың 11 сәуірі аралығында осындай 146 факті анықталғанын хабарлаған болатын. Сондай-ақ министрлік мүгедектік тобының негізсіз тағайындалу фактілерін тексеру жұмыстары тұрақты түрде жүреді деп сендірді «Власть» білген тағы екі жағдай әлеуметтік қорғау жүйесінің мүгедектігі бар жандарға тиісті қолдау білдіруге асықпайтынын көрсетеді. Керісінше, жүйе қызметкерлері адамның дертін қалауынша түсіндіріп, мемлекет мойнындағы міндеттемелерді барынша азайтуға тырысады 2023 жылы Айгүл Әлиеваның 27 жастағы ұлы Нұрым Шомай стеллаждың екінші қабатынан құлап, өндірісте жарақат алды: оң жақ өкше сүйегінің ығысуымен қатар табанындағы бірнеше сүйегі сынған. Нұрым 2020 жылы алған ауыр бас сүйек жарақаты салдарынан үшінші топтағы мүгедектігі бар жан. Сондықтан барлық тиісті шаралармен анасы өзі айналысып келеді Әлиева ұлының алған жаңа жарақаттары оның денсаулығын айтарлықтай нашарлатқанын айтып, мүгедектік тобын алып тастамай, керісінше, оны күшейту қажеттігіне сенімді. Алайда 2024 жылдың желтоқсанында Нұрымның мүгедектігі мүлдем жойылған екен «Астанадағы МӘС сарапшылары ұлымда бас-сүйек жарақаты болмағанын айтып, тек бастың жұмсақ тіндері соғылған деп көрсеткен. Бұл ретте олар жанама диагноздарды және өкше сүйегінің дұрыс бітпеу салдарынан болған асқынуды мүлдем ескермеген», — дейді Әлиева Айгүл Әлиева, фото кейіпкердің жеке мұрағатынан Әлиева мүгедектік беруден бас тартудың басты себебі емхананың әрекетсіздігі мен медициналық құжаттардың дұрыс толтырылмауы деп санайды. Жеке клиникада №031/у формасын толтыру кезінде мүгедектікке алып келген дертті «жазылып кеткен жарақат» ретінде көрсеткен, соның салдарынан МӘС құжаттарды қабылдамай қойған Қазір Әлиева құжаттарды қолдан жасау және медициналық көмекті тиісті деңгейде көрсетпеу фактілері бойынша екі қылмыстық істің қозғалуына қол жеткізді, тергеу амалдары жүріп жатыр. Оның айтуынша, мүгедектік мәртебесінен айырылу әлеуметтік жағдайын күрт төмендеткен: ұлы әлі де толыққанды жұмыс істей алмайды, аяғын басуы қиын, ал оңалту шараларының жоқтығы жағдайды одан сайын ушықтырып жіберген Жезқазғандық Татьяна Налобина да осыған ұқсас жағдайға тап болған. 2021 жылы лимфолейкозды емдеу кезінде оған екі жылға екінші топтағы мүгедектік берілген. Созылмалы онкологиялық ауру диагнозының салдарынан тез шаршау, әлсіздік бар әрі жұқпалы ауруларға жиі шалдығады, ауру белгілері жойылған жоқ. Осыған байланысты оған үшінші топтағы мүгедектік берілген Ал 2025 жылдың желтоқсанында мүгедектік мәртебесі толығымен алынып тасталды. Мұны жағдайының «тұрақтануымен» және оның бұдан былай химия терапия алмайтынымен түсіндірген «Бірақ лимфолейкоз ешқайда жоғалып кеткен жоқ, солай қалды. Бұл — созылмалы онкологиялық ауру, оған қоса бойымда көптеген әртүрлі инфекция бар. Толыққанды жұмыс істеу мүмкін емес, өйткені тез шаршаймын, үнемі әлсіздік пен мазасыздықты сезініп тұрамын. Бірақ біздің МӘС бұған көңіл бөлмейді. Химия терапия алмасаң, мүгедектік тобы да берілмейді дейді», — деп түсіндіреді ол Налобина Ұлытау облысы бойынша әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің департаментіне жүгінген. Алайда қайта куәландыру кезінде МӘС құрамы іс жүзінде өзгермеген және оның өтінішін орындаудан бас тартқан. Енді Татьяна Налобина ағза функцияларының тұрақты бұзылуы туралы гематологтың қорытындысына сүйене отырып, республикалық комитеттен жауап күтіп отыр Жанар Каримова түсірген көрнекі фото «Диабет балалардың ата-аналар комитеті» қоғамдық қорының директоры Руслан Закиев неше жылдан бері 1-типтегі қант диабетіне шалдыққан балалардың құқығын қорғаумен айналысып келеді. Оның үш баласы да осы дертке шалдыққан және соңғы уақытқа дейін олардың бәрінде мүгедектік болған. Жақында Закиевтің балалары МӘС-тен өту кезінде ағза жағдайына тиісті баға берілмегендіктен, мүгедектікті растайтын мәртебесінен айырылып қалған «Комиссиялардың біріндегі ашық әңгіме кезінде сарапшы дәрігерлік консультация комиссиясының (ДКК) қорытындысында МӘС жүргізу қағидаларының 7, 7-1, 7-2 қосымшаларында көрсетілген асқынулар сөзбе-сөз жазылуы керегін ашық айтты. Бірақ мұндай денсаулықты кешенді бағалауды ешкім жүргізбейді», — дейді ол Закиев МӘС-тің басты проблемасы ретінде комиссияның кадрлық құрамын және мамандардың біліктілігін атайды. Мысалы, ол өз балаларын тексерген комиссияның арасынан бірде-бір рет эндокринолог дәрігерді көрмегенін айтады «Бірнеше жыл бұрын МӘС мүшесі баламның инсулинді қандай формада алатынын, яғни таблетка түрінде ме, әлде инъекция ма деп сұраған. Негізі, біздің елде де, басқа елдердің көбінде де инсулин инъекция түрінде ғана болады. Мұндай сұрақтар комиссия қызметкерлерінің кәсіби деңгейінен хабар береді. Ал олардың қызметін жиі тексеріп тұратын прокуратура органдары денсаулықты кешенді бағалаудан өткізу керегінде еш шаруасы жоқ», — дейді Закиев ihospital.ru сайтынан алынған фото Чуманова МӘС-тің тағы бір процедуралық мәселесіне тоқталды: №260 бұйрыққа сәйкес, медицина ұйымдары басшылыққа алатын Халықаралық аурулар классификаторында (ХАК) бірқатар диагноздың болмауы. «Менде перистомал асқынулар бар, олар бізде ХАК-10 кодтары бойынша көрсетілмейді. Егер код болмаса, онда ауру ресми түрде жоқ деген сөз», — деп түйіндеді ол Оның айтуынша, Қазақстанда стомасы бар науқастарға градация (саралау) жоқ, стоманың орны жазылған ба, жоқ па, ол жағы ескерілмейді. Соның салдарынан Чуманованың құжаттарында «өмірлік маңызы бар қызмет толық орнына келген» деп жазылған Закиевтің сөзінше, МӘС отырыстарының аудио-бейнежазбаларын беруден жиі бас тартады, бұған қажетті жабдықтардың жоқтығын сылтау етеді «Бірақ мұндай жағдайларда МӘС сарапшыларының кәсіби этиканың базалық принциптерін бұзғанын растау туралы процесті тіркеу қажет еді. Науқасқа «аяғыңды кесіп тастағанда бірақ кел» деп ашық айту — дөрекі мінез-құлықтың көрінісі ғана емес, жүйелі деформацияның көрсеткіші», — деп атап өтті ол Чуманова түрлі ұйымға жолдаған өтініштеріне жауап күтіп жүргенде, мүгедектік бойынша айына 69 мың теңге жәрдемақыға күнелтуге мәжбүр. Оның жәрдемақысы мен анасының зейнетақысы — отбасының жалғыз табыс көзі. Кіші қызының ми зақымдануы мен глиоздың көптеген ошағына шалдығуы және тұрақты емдеуді қажет етуі жағдайды одан бетер қиындатып отыр Бұдан көбірек табысқа жету үшін жұмысқа орналасуы қажет. Алайда оның диагнозымен жұмыс істеу мүмкін емес: заң ешқандай жеңілдік жасамайды, үшінші топтағы мүгедектігі бар жандарды аптасына 40 сағат жұмыс істеуге міндеттейді «Мені тексерген Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасының бас штаттан тыс хирургы кеңсе жұмысына да жарамсыз екенімді ашық айтты, өйткені нәжіс қабылдағыш үнемі ағып кетеді. Асқынған стомамен тіпті күнделікті тірлікті істеу мүмкін емес. Бүгін емханаға барып едім, бәрі ағып кетті. Оларға «орташа деңгейдегі бұзылу» болғанымен, маған үйден аттап шығудың өзі қиын», — дейді Чуманова