Nafia Akdeniz və “Kasnak” - Serkan Soyalan

“Kasnak” “Nafia Akdenizin yeni kitabı” və ya “Kasnağa həkk olunmuş xatirə kitabı” kimi təyin edilə bilər Bir cəmiyyətin mədəniyyəti təkcə qalın tarix kitabları arasında yaşamır. Bu mədəniyyət ağsaqqallarımızın əlində gah mətbəxdə buxarlanan yeməkdə, gah böyük zəhmət tələb edən əl işlərində, gah da uşaqlıq xatirələrinin saxlandığı köhnə sinədə yaşayır Ədəbiyyatın ən mühüm vəzifələrindən biri; Görünməyəni görünən etmək, unudulmuşları gələcəyə daşımaq Kipr türk ədəbiyyatının son illərdəki güclü yazarlarından biri olan Nafia Akdenizin Yitik Ülke Yayınları tərəfindən nəşr olunan son kitabı "Kasnak" da məhz bu vəzifəni üzərinə götürən kitablar sırasındadır Şeir və povesti təkcə estetik bir cəhd kimi deyil, həm də mədəni yaddaşın qorunması vasitəsi kimi istifadə edən Akdeniz, Kiprin gündəlik həyatına, insan münasibətlərinə və sosial yaddaşına diqqət yetirən ədəbiyyat anlayışını inkişaf etdirir “Kasnak”ı oxuyarkən 2013-cü ildə nəşr olunan və kitabxanamın şeir kitabları bölməsində olan Nafia Akdenizin “Yox” adlı şeir kitabını da əlimə aldım və “Kasnak”ın bələdçiliyi ilə özümü “Yox”a aparan bir yolda tapdım Akdənizin ilk kitabı olan “Yox” şairin bu günə qədər yaşadığı və hiss etdiyi məhrumiyyətlərdən qidalanır. Bununla belə, Akdeniz məruz qaldığı məhrumiyyətləri maneə yaratmaqdansa, tətikləyici və motivasiya edən amillər hesab edir Kitaba məhəbbətdən tutmuş siyasi mövzulara, mifoloji hekayələrdən tutmuş adalı olmaq hissinə qədər müxtəlif mövzularda şeirlər daxil edilib. Bundan əlavə, söz və vizualların birləşdirildiyi şeirlər diqqəti cəlb edir “Yox”da gündəlik həyatın nöqsanları, itkiləri, susqunluqları, insanların daxili aləmində getdikcə artan boşluqlar poetik dillə işlənərkən, oxucu həm də çağdaş insanların tənhalığı ilə üzləşir Bununla belə, Nafia Akdenizin son əsəri olan “Kasnak” müəllifin ədəbi xəttində yeni bir mərhələni qeyd edir “Gündəlik həyatın poetik sahə yaddaşı povestləri” adlı əsər fərdi və kollektiv yaddaşın gündəlik təcrübələr vasitəsilə necə təkrarlandığını araşdırır Kitabın giriş mətnində; Nənənin şorbasında mayalanan xəmirdən tutmuş ada mehinə, uşaqlıq xatirələrindən arxeoloji tapıntılara qədər geniş bir mədəni və duyğusal kainatın qurulduğu bildirilir İş unudulmuşları xatırlamaq və itirilmiş əlaqələri bərpa etmək səylərinə əsaslanır Hətta “Kasnak” adının özü də simvolik məna daşıyır Ənənəvi sənətkarlıqda halqa parçanın dartılmasını təmin edən və naxışın yaranmasına kömək edən alətdir. Akdenizin kitabında halqa yaddaş və mədəniyyətin işləndiyi bir sahəni təmsil edir Keçmişdən bu günə daşınan hekayələr, adət-ənənələr, səslər və duyğular bu halqada yenidən formalaşdırılır Kitabda həmin səhifələrdə yazılan və təriflənən möhtəşəm tarixi povestlər əvəzinə, sadə insanların gündəlik həyatına diqqət yetirilir O, mənim üçün daha qiymətli və qiymətlidir Çünki cəmiyyətləri yaşadan təkcə müharibələr, siyasi hadisələr, fiqurlar və ya liderlər deyil Ananın oxuduğu layla, kənddə keçirilən toy, qonşular arasında bölüşdürülən çörək və ya uşaqlıqda dinlənilən nağıllar da mədəniyyətin təməl daşıdır Akdeniz göstərir ki, bu kiçik görünən detallar əslində cəmiyyətin ruhunu təşkil edir Bu baxımdan “Kasnak” Kipr türk mədəniyyətinin qorunub saxlanması baxımından da mühüm funksiya daşıyır. Qloballaşmanın təsiri ilə yerli mədəniyyətlərin getdikcə görünməz hala gəldiyi müasir dünyada Kiprə xas həyat tərzlərini, həssaslıqlarını və yaddaş elementlərini ədəbiyyat vasitəsilə qeyd etmək böyük dəyərə malikdir Aralıq dənizinin “Kasnak”ında ada sadəcə coğrafiya deyil; yaşayan, xatırlayan və danışan bir varlıq kimi qarşımıza çıxır Kipr türk ədəbiyyatı tarix boyu şəxsiyyət, mənsubiyyət, köç, müharibə və sülh kimi mövzular ətrafında inkişaf etmişdir. Lakin bu ədəbiyyatın ən güclü cəhətlərindən biri də gündəlik həyatın təfərrüatlarını yaza bilməsidir Nafia Akdeniz də bu ənənənin çağdaş nümayəndələrindən biri sayıla bilər Kipr türklərinin bu gün ən mühüm ehtiyaclarından biri mədəni yaddaşını yaşatmaqdır Çünki yaddaş itəndə təkcə keçmiş yox, gələcəyin istiqaməti də bulanıqlaşır Ona görə də Nafia Akdeniz kimi yazıçıların ərsəyə gətirdiyi əsərlər təkcə ədəbi əsər deyil; Bunlar həm də mədəni qeydlər, sosial şəhadətlər və gələcək nəsillərə qalan dəyərli miraslardır “Kasnak” oxucularını keçmişə qayıtmağa yox, keçmişlə münasibəti bərpa etməyə dəvət edir Yaddaş təkcə xatırlamaq deyil, çoxaldığını göstərir Çünki mədəniyyət ancaq izah edildiyi müddətcə yaşayır Məqaləni kitabın ön sözündən bir sitatla bitirmək istərdim “Oxuyacağınız poeziya povestlərinin səyi parçaya halqa salmaq, yəni boşluğun ürək döyüntülərini eşitməyə başlamaq, poetik məkana məna vermək və onu yaddaş məkanlarına çevirməkdir. Bu, gündəlik həyatın toxumasıdır... Gündəlik duyğuların, düşüncələrin, hərəkətlərin toxunuşu. Halqa üzərində tikmə hərəkət, dünya quruculuğu yeridir. Yaşanır, naxışlanır, məna kainatı yaranır, nəfəs alır, nəfəs alır, ürək döyüntüləri yüksəlir Parçadakı yerləri dəyişdirərkən halqa və onun hekayələri kəsişən klasterlər kimi irəliləyir - üfüqi, uzununa, laylı. Çoxölçülü. Fərdi və kollektiv, təbii və mədəni bir yerdə toplanır. Məsələn, badam və qadınlar birlikdə çiçək açır. Birgə çiçəkləmə yeri, yaz çiçəkləmə yeri, mövsümi dövr, yarpaqların birlikdə düşmə yeri. Məsələn, köçəriliklə məskunlaşmanın kəsişməsində karvan dağılır. Yer və göy quşların və balıqların öpüşü kimi birləşir. Yuxunun astanasından sızan qoxunun izi yuxuda qalmır. Bu eşik yerli qoxunu tanıyır. Kiçik miqdarda tökülən süd, bir rəsmdəki uşaqlıq səhnəsi ilə donmuş anı birləşdirir. Başqa bir şəkildə əllər istiliyə uzanır. Şərab səsi süfrə arxasındakı söhbətləri zehni məkandakı söhbətlərlə birləşdirir. Reallıq və uydurma, konkret və mücərrəd, metafora və hərfi bir yerdə axmağa başlayır”