Мақпал Құрсабаева, дыбыс режиссері: «Қазір біздің қаланың үні бұрынғыдан өзгерек» - Аналитический интернет-журнал Власть

Ғалия Байжанова, арнайы «Власть» үшін Мақпал Құрсабаева — Қазақстан киносындағы ең мықты дыбыс режиссерінің бірі. Ол индустрияда 16 жылдан бері еңбек етіп келеді және түсірілім процесінен ажыраған емес: фильмографиясында Қазақстан фильмдері мен сериалдары, сондай-ақ әзірге айтуға болмайтын халықаралық жобалар бар. Сұхбатта дыбыс режиссері дыбыс неліктен қатені кешірмейтінін, көрермен байқамайтын атмосфера қалай жасалатынын, неліктен ең заманауи деген технологияның өзі нашар жазылған материалды құтқара алмайтынын әңгімелейді Мен біраздан бері байқаған нәрсе — кинодағы нашар бейнеге кешіріммен қарауға болады екен (мысалы, сапасы нашар кино көріп отырсаң), бірақ нашар дыбысқа келгенде бұл жүрмейді. Неліктен? Өйткені дыбыс жалпы атмосфераны береді, дұрыс жасалған дыбыс байқала бермейді, киноға терең бойлап кетесің. Бір жері дұрыс болмаса, мысалы, артық шу болса немесе бір нәрсе дұрыс емес деген ой келмей тұрып миымыз тез байқап қалатын бөтен дыбыс пайда болса, бірден әлгі әлемнен әп-сәтте шығып қаласың. Көрермен фильм көріп отырғанда дыбыс туралы ойламауы керек. Дыбыс оған мейлінше елеусіз болуы керек, себебі бұл адамға сахна ішінде болуға, кейіпкерлерге жақтасуға көмектеседі, оны ештеңе алаңдатпауы керек Сіз кәсіби маман ретінде айтып отырсыз, бірақ қарапайым адам бір нәрсенің дұрыс емес екенін сезе ме? Мысалы, ескі көліктің орнына қазіргі заман автокөлігінің дыбысын естісе? Әрине, мұның бәрі естіліп тұрады! Көрерменді ақылсыз деп санап, «осылай да бола береді, көрермен байқамайды» деп ойлағанды ұнатпаймын. Қазір фильмдерді көп көретін адамдар жетерлік, олар дыбыс сияқты нәрселерге сезімтал, олқы тұсын міндетті түрде байқайды. Сондықтан Болат Қалымбетовтың «Мұқағали» фильмінде 60-жылдар атмосферасын шынайы бердік. Мысалы, ескі «Волганы» екі түн жаздық. «Волга» табылғанымен, ең үлкен проблема — тыныш жер табу болды. Түнгі екіден таңғы беске дейін көлік сирек жүретін жылыжай жанынан орын таптық, сол жерге микрофон қойып, машинаны жаздық. Оның дыбысы қазіргі автокөліктерге ұқсамайды, мүлдем басқа Оны әлдебір қордан алуға болмай ма? Ондай жоқ, сондықтан ескі Алматыны жазу үшін заманауи шуы жоқ орындар іздедім, себебі қазір біздің қаланың үні бұрынғыдан өзгерек. Осы ізденіс, дыбысты нөлден бастап жасап жатқан кездегі сезімің — өзім үшін жұмысымның ең қызықты бөлігінің бірі. Біз тіпті скаутинг өткіземіз: локацияны сағаттап жүріп іздейміз, басында тыныш жер сияқты көрінеді, келіп тыңдап көресің, жарамайды екен деп әрі қарай іздеуге шығасың, мұның бәріне әрдайым бюджет бөліне бермейді «Балалық шағымның аспаны» фильмінің түсірілімінен көрініс Дыбыс режиссері болу деген поэтикалық жұмыс шығар, бір күні далада жусанның дыбысын жазсаң, ертесіне күн күркірін немесе тағы бір нәрсені жазасың Иә! Фон дыбыстарын жазғанды жақсы көремін — өзінше бір медитация деуге болады. Нағыз шығармашылық процесс: қалай, қай жерден, қандай ара қашықтықтан жазуды таңдайсың, дыбыс әр кезде әртүрлі болып шығады Фон дыбысын жазған ең ерекше орын қай жер болды? Психиатриялық клиникада дыбыс жазған кезімізді айтуға болатын шығар. Онда да Болат Қалымбетовтың «Мұқағали» фильміне жаздық. Кейіпкер ауруханаға түсетін сахна бар, «Қазақфильмде» түсірілді, бірақ дыбысты қайдан алуды білмедік. Мен бұрынғы Каблуковқа бару керек дедім. Сол жерде әйгілі орталық бар ғой (Психикалық денсаулық орталығы — редакция ескертпесі). Келісіп алып, сонда бардық. Шынын айтқанда, біртүрлі жер екен: бірінші қабаты салтанатты орынға ұқсайды, Қазақстанның туы бар, қабырғаны бойлай тұтқалар орнатылған. Екінші қабатта емделушілер жатады, ол жердің атмосферасы мүлдем басқа, ауыр. Микрофондарды қойып, жаза бастадым. Сол кезде емделушілер маған жақындады. Жабдықтардың жайын уайымдадым, мен оларға қолайсыздық тудырып тұрмын, заттарға тиісер ме екен деп едім, бірақ бәрі жақсы өтті Ол фильмде қолданылды ма? Иә. Ол эпизодты ұмытып та кетіппін, постпродакшн кезінде Никита Фомин екеуміз жұмыс істеп отырдық, ол дыбысты қосып, мен жазған дыбыс екенін айтты. Тыңдап қарасам — әлдебір тұншыққан тарсыл, айғай, біртүрлі дыбыс, шынымен қорқынышты естіледі екен. Бастапқыда сол жерде жазылған дыбыс екенін бірден аңғарған жоқпын Дыбысты ұқсастырып жасауға болмай ма? Теория жүзінде болады, бірақ бұл қиын, кейде қымбат, себебі дүниеде бар дыбысты қайтадан жасауың керек. Ал, шын орынға келіп жазсаң — ойдан құрастыруға қиын болатын тірі фактураға қол жеткізесің Тағы қандай жерлерде дыбыс жазып көрдіңіз? Көп адамның қорқынышын туғызатын жерлер болды, мысалы, мәйітхана, түрме, тергеу изоляторы. Ондай жерде біртүрлі күй кешесің. «Коко Джамбо» комедиясының туған күн тойлау сахнасын түрмеде түсірдік. Біз екі қабатты кереуеті бар бос камераға кірдік, сол жерде жайбарақат жұмыс істедік, дыбыс жаздық. Бірақ сол бөлмеге жетудің өзі ауыр соқты. Ассистент атымды атап, «Мақпал!» деп қатты дауыстап шақырғаны есімде, камералардың бірінде отырғандар естіп қалып, «Мақпал! Мақпал!» деп менің атымды қайталап айта бастады. Қорқынышты болды. Әрине, қауіпсіз десек те, атмосферасы ауыр болды. Ауысым аяқталып, сол жерден шыққан кезде қатты қуандық Түсінуімше, түсіру алаңында дыбыс жазған кезде ілгіш микрофонды (петличка) жақсылап тағу маңызды. Еңбекті құнсыздандырып тұрғаным жоқ, бірақ оның несі қиын? Қиын жағы көп. Ілгішті тиісті жерге тақпасаң, дыбыс басқа болады, жайдақ, жағымсыз, робот сөйлегендей болып шығуы мүмкін. Мен дыбыс жанды, нәрлі болып шығатындай етіп тағуға тырысамын, оның дыбысы өзіме ұнауы керек. Түсіру алаңында актерлердің дауысын ғана емес, аяқ дыбысын, тыныс алуды, ашылған есікті, терезені, барлық сықырды, бүкіл сүйемелдейтін фонды жазып алуға тырысамыз. Біздің міндетіміз — осыларды бүлдірмей, бұрмаламай жазып алу, кейін фильмде өмірдегідей естіліп, адам экранға қарамай-ақ тиісті бейне көз алдына келетіндей болғаны керек. Тағы бір қатер — дұрыс жалғамасаң, қымбат тұратын аппаратураны күйдіріп алуың мүмкін Қымбат дегенде, күзетпен жүретіндей қымбат па? Күзет дегенде құрбым екеуміздің Әділхан Ержановтың алғашқы қысқаметр жобасы — «Бақытжамалға» дыбыс жазбақ болған сәтіміз есіме түсіп кетті. Жиырма жылға жуық уақыт бұрын «Орбита» ықшамауданында түсірдік, қауіптілеу жер еді. Қолымда қымбат жабдықтар — рекордер, микрофондар болды. Мұның бәрі университеттің жабдығы, өте құнды. Бізді тонап кетуі мүмкін деп қорқып, Әділхан мен Серікке (оның продюсері) тағы біреулерді ілестіріп алайықшы деп айтқым келгені бар. Не жағдайға ұрынарымызды кім біліпті Әйтеуір, аман-есен жеттіңіздер ме? Иә, барлығын түсірдік, дыбыс жаздық, сосын материал бізге монтажға беріледі, әрі қарай дыбысты қолға аламыз деп ойлап, күткен едім. Жаз бойы күттім, бір күні жігіттер қоңырау шалды. «Құтты болсын, біз «Шәкен жұлдыздары» кинофестиваліне іріктелдік» дейді. Мен қалай, дыбысы ше деп сұрадым. Сол кезде Әділхан әлі де эксперимент жасап жүрген кезі еді, олар камераға жазылған өңделмеген дыбысты алып, монтаждап тастапты. Команда болып Гран-при алдық. Сөйтіп менің аты-жөнім алғаш рет Әділханның фильмінде титрға шықты Түсіру алаңында дыбыстан ақау шығып, мұны кейін түзету қиын болса, қазір ЖИ құралдар көп қой? Иә, көп, технологияның арқасында қазір дыбысты тазалауға, өңдеуге болады, бірақ мен үшін ең маңызды нәрсе — дыбысты әу бастан дұрыс жазу. Дыбыс нашар жазылса, мұны ешқандай ЖИ құтқармайды Бірақ, технологияны бақылап жүретін шығарсыз? Қазір оған ден қоятындай уақытым жоқ, ЖИ технологиялар негізінен постпродакшнға қатысты ғой, ал мен көп жағдайда түсіру алаңында жұмыс істеймін. Былтыр нон-стоп режимінде жұмыс істедім. Наурызда бізде түрік кинематографтары түсірген үлкен тарихи сериалға шықтым, келісімшарт талабына байланысты әзірге атауын айта алмаймын, сол жақта 68 ауысым істедім. Бір апта үзілістен соң Ақтауға түсірілімге аттандық: екі ай Unico Play платформасының «Қара бекіре» сериалын түсірдік. Қайтып келіп, бір апта үзілістен соң бірден жаңа жобаға кірістік. Диас Бертістің «Кенжем қайда?» деген авторлық дебютімен Қапшағайға іссапарға шығып, шамамен 29 ауысым істедік. Сосын тағы бір аптадан соң «Тұз» сериалының түсіріліміне шықтым Жұмыс кестеңіз тығыз екен! Иә, сонымен қатар түсірілімдер арасында фондарды жаздым. Былтыр бір түсіру алаңынан екіншісіне көшіп-қонып жүргендіктен, студияда жөндеп жұмыс істеген де жоқпын. Сонда да шаршаған емеспін. Жобалардың барлығы дерлік үстеме жұмыссыз болды, 12 сағаттық ауысым, дұрыс демалыс берілді. Командам пайда болды — екі ассистент қосылып, үшеуміз жарасып жұмыс істеп кеттік. Процестен ләззат алдым. «Кенжем қайда?» фильмінде тіпті ләззат алдым, қиын әрі қызықты өтті, ешқандай күйзеліс болған жоқ «Балалық шағымның аспаны» фильмі түсірілімінен көрініс Білуімше, жақсы дыбыс режиссерін табу қиын. Неліктен? Тап басып айту қиын. Негізі аз емеспіз. Ал біз бастаған кезде дыбыспен жұмыс істейтін мықты кәсіби мамандар бүкіл Қазақстанда төрт-бесеу болған шығар. Атап айтсақ, аты аңызға айналған Әлім Кәрімұлы Байғарин, нағыз мэтр, оның өз студиясы болды, біз сонда практикаға бардық, олар дыбысты винилге де жазып жүрді. Менің ұстазым Андрей Жилкин — жанды дауыспен жұмыс істеген дыбыс режиссері, концерт, классикалық және халық музыкасын жазды; менің кәсіпке келуіме жетекшілік еткен және алғашқы бастығым Сергей Лобанов; Нұғмановтың «Игласында» істеген Андрей Влазнев. Қазір дыбыс режиссерлері әлдеқайда көп, өте таланттылары да бар, мысалы, Никита Фомин. Алайда ол студияда жұмыс істегенді ұнатады. Өте мықты әрі тәжірибелі маман Сіз өзімнің дыбыс жазу командам бар дедіңіз, команда жасақтау қиын болды ма? Өте қиын. Дыбыспен жұмыс істегенде командалық принцип аса маңызды. Дыбыс режиссері (саунд-микшер) бар, бум-оператор бар, бәрі жұмылып жұмыс істейді. Мен өзім барлығын атқара алмаймын, ол да бір өзі жұмыс істей алмайды — симбиоз болуы керек. 12 жылдан бері бір бум-оператормен — Алмаз Бейсыбековпен бірге жұмыс істеп келе жатырмын. Жарасып кеткеніміз соншалықты, бір-бірімізді айтқызбай ұғамыз. Команданың біртұтас ағзаға айналғаны өте сирек жағдай. Қазір командамызға Айдос Төлепбергенов қосылды. Мен оны көп іздедім, қазір үйретіп жатырмын Неліктен? Мектеп, талант жоқ па? Жастардың ниеті жоқ. Түрлі ассистент келді, арасында таланттылары да болды, бірақ тіл табыса алмадық. Өйткені олардың мақсаты басқа. Мен жақсы бум-оператор шығады деп ойлаймын, бірақ ол, мысалы, анимацияда жұмыс істегісі келеді, қазіргі жұмысына уақытша деп қарайды. Түсінемін, бум-оператордың жұмысы қиын, физикалық тұрғыдан ауыр әрі үлкен шеберлікті талап етсе де, Қазақстанда жөнді бағаланбайды. Индустрия мен технология дамып жатса да, барлығы адамдарға, командаға, бір-біріңді қаншалықты түсінетінің мен бірлесе жұмыс істей алатыныңа келіп тіреледі Осы индустрияда жүргеніңізге 16 жыл болды, үнемі түсірілімге қатысатындықтан, былайша айтқанда, 16 жыл үй көрмедіңіз, бұл қиын ба? Жұмысымды қатты жақсы көремін, сондықтан мұндай өмір салтына үйреніп кеттім. Әдетте түсірілім қаладан, яғни кино, кафе немесе салон сияқты ойын-сауық түрлерінен алыс жерде өтеді. Мен үш рет күз мезгілін Шонжыда өткіздім, достарым маған сол жақтан үй алатын кез келді деп әзілдейді. Алдымен Елзат Ескендірдің «Әбіл» фильмін, сосын «Бегущая» сериалын түсірдік, басқа да жобалар болды. Әйтсе де өкінбеймін, кинематографтың өмірі осындай Сіз «Әбіл» түсірілген кезде әйгілі поляк операторы Йоланта Дылевскамен жұмыс істедіңіз ғой? Кезінде Дворцевойдың «Тюльпанын» да түсіріп еді. Қалай болғанын айтып беріңізші? Йоланта керемет әйел және мықты кәсіби маман. Топпен қарым-қатынас орнатуы — коммуникация жөнінен дайын тұрған шеберлік сабағы. Мен оның топпен қалай сөйлескенін, қандай нақты тапсырмалар бергенін, кез келген нәрсеге байыппен қарайтынын көрдім. Сабырына бас идім. Ашықтан-ашық олқылық болған жердің өзінде ашуға берілген жоқ, сондай жағдайда да алғыс айтады. Йоланта мен үшін индустриядағы үлгі тұтатын әйел, онымен істес болғаныма қатты ризамын. Дауысы әдемі, акценті жағымды естіледі, оны жылылықпен еске аламын Жүздеген түсіру алаңында болып сабырға келген шығар, бұлай жүріп денсаулықтан да айырылуға болады… Иә, солай шығар. Жылдар өте келе мен де жұмсара түстім, бұрын максималист едім, уайымға салынып, мазам кететін. Қазір мазасызданбаймын, сонда да мақсатыма жетемін — жай ғана өтінемін, түсіндіремін. Маған бір нәрсе ұнамаса, кикілжіңге уақыт кетірмей-ақ дегеніме жетемін. Бұл да кәсіби өзгеру шығар. Киноға дейін жұмсақ, тым бауырмал, әлгі «Бриджертондағы» бикедей едім, құрбыларымның күйеулері әзілдеп «мадмуазель» дейтін. Бірақ, кино талап етуге, мінез көрсетуге, ғафу етіңіз, кей сәтте ер мінез танытуға мәжбүрлейді Сондай кезде Йолантаны еске алыңыз! Дәл солай істеймін. Беймаза болсаң жұмыс істеудің не қажеті бар, кинематографтардың жұмысы ғұмыр бойы жалғасады ғой Кинода жұмыс істей жүріп талай жұлдызды кездестірдіңіз. Сізге солардың қайсы естен кетпес әсер қалдырды? Батырхан Шөкенов. Алғаш рет Айсұлу Әзімбаева басты рөлде ойнаған «Оқытушы» фильмін түсірген кезде көрдім, Батыр сонда рөлдердің бірін сомдады. Алғашқы түсіру күні әуежайда өтті. Түсіріп болған соң дыбысты тыңдап көруді ұсындым, онымен қатты тілдескім келді, бұрыннан фанаты едім. «Бәрі жақсы» деді. Сосын бірнеше күннен кейін көрдім, түсірілім Астанадағы «Северное сияние» тұрғын үй кешенінің шатырында болды, жаз, аптап ыстық. Актерлердің гримі ағып кетіп жатыр, күн қайнап тұр, ал Батырхан екеуіміз беріле әңгімелесіп отырдық. Ол қандай микрофоны бар екенін, қандайын сатып алмақ боп жүргенін, қандайын сатып алғанын айтты. Мен өз техникам туралы айттым «Оқытушы» фильмінің түсірілімі Сапалы дыбыстың екі фанаты бір-бірін тапқан екен… Иә. Кейін күзде сол «Северное сияние» кешенінің шатырында тағы да қосымша түсірілім жасау қажет болды. Астана ғой, қатты суық. Бір механик маған жаны ашып, ішкі шалбарын шешіп берді. Бастапқыда ыңғайсыздансам да, артынан киіп алдым. Батырхан Шөкенов зығырдан тоқылған жұқа костюм киіп алған, жаздың көрінісіне түсуі керек. Жел әсерін беру үшін ол салқын ауа үрлеп тұрған мұржаның жанында тұрды. Сонда да тоңып тұрмын деп бір айтқан емес. Ұлы адам Сіз де музыкантсыз ғой, дарынды балаларға арналған музыка мектебін бітірдіңіз, домбырашы болмағаныңызға өкінбейсіз бе? Жоқ, бәрібір ғаламат домбырашы болмас едім. Кішігірім проблемам болды — бала кезден дұрыс тартып үйренбедім, қолым қысылып қалатын, сондықтан қажет жылдамдықты шыңдай алмадым. Күніне 10 сағаттан айналысқанда, бәлкім, бәрін ретке келтіруге болар ма еді, бірақ оған ниетім болған жоқ. Шынын айтқанда, сыныбымызда екі адам ғана күніне 10 сағаттан айналысты. Қалғаны қарапайым балалар еді — күніне бір-екі сағат, емтихан алдында сәл көбірек дайындалатын, бірнеше күн бойы қолға аспап алмаған кездер де болып тұратын. Әу бастан дұрыс машықтанған адамдар болады, олар аса қатты оқымаса да, жылдам ойнай алады Қайта үйрену қиын ба? Қиын. Қысып тартқаныңа, қате қимылыңа бойың үйреніп кетеді, бұл жетілуге, әсіресе жылдамдық пен техниканы қажет ететін төкпе күйге кедергі болады. Домбырада екі мектеп пен екі стиль бар екенін білетін шығарсыз. Біріншісі төкпе күй, бұған жылдамдық пен қуат керек, ұлы Құрманғазы осылай тартты. Екіншісі шертпе күй деп аталады, байыппен тартылады. Мұның жарқын өкілдері деп Сүгір күйшіні, оның шәкірті Төлеген Момбековты айтамыз. Маған Төлеген Момбековтың шәкірті Біләл Ысқақов сабақ берді. Домбырашы екі бағытты да білуі керек, бірақ әрдайым жанына жақын стилі болады. Мен жақсы тарттым, 10 жыл оқығаным бар ғой, бірақ өз мүмкіндігімді білемін. Әрі кетсе бұл салада музыкатанушы болар едім. Жоғары сыныптардағы педагогым Айтжан Тоқтағанов сияқты домбыра туралы кітап жазар ма едім Домбыра тартуды 10 жыл үйрену керек пе? 20 жыл да үйренуге болады, бұл аспаптың әлеуеті шексіз, нағыз ұлы аспап. Екі-ақ ішегі бар десек те, тамыры тереңде жатыр. Аспапты сезе бастағанда алдыңнан үлкен дүние ашылады. Ол оңай нәрсе емес, кәсіби түрде тарта бастасаң домбыраның техникасы қиын. Ол жерде жылдамдық, дәлдік, үйлесім, бәрі маңызды. Бірақ, мен өмірден өз орнымды таптым деп ойлаймын. Жұмысым өзіме қатты ұнайды