HEKAYƏDƏN PAYLAŞ - Havadis Qəzeti | Kipr xəbərləri

İqtisadiyyat və maliyyə sahəsində iflas mənasında işlədilir. İflas, borcların ödənilməməsi nəticəsində yaranan məhkəmə prosesidir Ölkələrdə və dövlətlərdə iflas, ərazi itkisi, müharibə nəticəsində inzibati hakimiyyətin itirilməsi və ya dünyada baş verən hadisələrlə ayaqlaşa bilməməsi. Nümunə olaraq Osmanlı və ya Roma İmperiyasını göstərə bilərik. Moratorium bəyannaməsi də var. Burada dövlət borcların ödənilmə müddətini yeni prinsiplərə, ödəmə müddətinin yeni uzadılmasına, faizlərin azaldılmasına və ya bəzi borcların qismən silinməsinə bağlayaraq borcunu ödəyə bilmir. Moratoriumda borc itmir. Buna misal olaraq Meksika və Argentinanın elan etdiyi moratoriumları göstərmək olar. Bu yaxınlarda Yunanıstan Moratorium dövrünə qədəm qoydu. Amma Aİ üzvü olduğu üçün onu Aİ xilas etdi. Türkiyə tarixində moratoriumların iki nümunəsi var. 1875-ci ildə Osmanlı İmperiyası Krım müharibəsindən sonra ödəyə bilmədiyi borclara moratorium elan etdi və borcların ödənilməsi ilə bağlı yeni tənzimləmə tətbiq etdi Lakin Sultan II Əbdülhəmid nə moratoriumda yer alan borcları ödəyə bilmədi, nə də o dövrdə qara bazar olan Qalata bankirlərindən aldığı daxili borcları ödəyə bilmədi və sultanlığın gəlir/vergilərinin böyük bir hissəsini kreditorların toplanmasına buraxaraq kreditorları ilə yeni müqavilə bağladı. Xarici dövlətlər Osmanlı İmperiyasının bu borcları ödəmə qabiliyyətinə inanmadığı üçün 1882-ci ildə Dövlət Borc İdarəsi yaradıldı və bu gəlirlərin yığılması, daxili və xarici borcların ödənilməsi sistemi tətbiq olundu Lozanna müqaviləsi ilə bu qurumun fəaliyyətinə son qoyuldu və Osmanlı borcları Lozannada İmperatorluğu quran ölkələrə paylandı. Bunda ən böyük pay Türkiyə Cümhuriyyətinin payına düşür və borclar düz 100 il sonra 1954-cü ildə ödənilərək tamamlanır. Bu, ilk moratorium idi. İkinci moratorium 1958-ci ildə Adnan Menderes hökuməti dövründə oldu. Yenə BVF ilə razılaşaraq 1971-ci ilə qədər yığılan borclar hissə-hissə ödənildi və türk lirəsi devalvasiyaya uğradı və 1 ABŞ dolları 9 TL-yə bərabər oldu Ölkələrin inflyasiya yaratmaq hesabına borclarını (ehtiyat valyutası olan) öz pul imkanları ilə ödəmək imkanı var. Əsas problem ehtiyat pulu olmayan və öz pulunu yaratmaq imkanı olmayan ölkələrin daxili və xarici borclarının ödənilməsi yolu ilə bağlıdır Keçmişdə ölkələr iflas edib tarixdən silinərdi. İndi artıq ölkələr müflisləşmir, çətin vəziyyətdə olan ölkələrin torpaqlarında yeni dövlətlər qurulur. Məsələn, Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra Serbiya, Bosniya və Herseqovina və Makedoniya kimi yeni dövlətlər yarandı və/yaxud dağılan ölkələr başqa ölkələrin hökmranlığı altına keçdi Bu yazını niyə bu gün yazdım? Birincisi, tarixdən nümunə göstərmək. İki borc yükü altında əzilən dövlətləri necə gələcək gözlədiyini göstərmək. Üçüncüsü və ən əsası, Kiprdəki siyasi dalana dirənməsinin həyati əhəmiyyətini vurğulamaq