КИМЭП университеті кәмелетке толмаған қызды жыныстық бопсалау туралы шағымнан кейін полицияға жүгінбеген - Аналитический интернет-журнал Власть

«Власть» басылымының зерттеу бөлімі Read this article in English Читайте этот материал на русском 4 мамырда өткен ішкі тыңдаудан кейін Қазақстанның жетекші университеттерінің біріндегі тәртіптік комиссия «құқыққа қайшы әрекеттері» үшін бір профессорды жұмыстан шығарды. Бұған университет аумағында кәмелетке толмаған қызға сексуалдық сипатта қысым көрсетті деген айып тағылуы себеп болған Профессор Мұхаммадқа жіберілген жұмыстан босату туралы хат Профессор Мұхаммад елден шығу визасын алып, 2 маусымда Қазақстаннан кетіп қалған. Ішкі шағым түскен 24 сәуірден бастап, елден кеткенге дейінгі уақытта оны құқық қорғау органдары мүлдем тергемеген. Университет бұл жағдайды полицияға хабарламағандықтан, іс КИМЭП-тің тәртіптік комиссиясы аясында қаралумен шектелген. Алматы қалалық полиция департаменті «Власть» сауалына берген жауабында бұл ақпаратты растады Қазақстанда кәмелетке толмаған балаға сексуалдық сипатта қысым көрсетілді деген күдік туралы хабарламау заңға қайшы Қылмыстық кодекстің 434-бабына сәйкес, кәмелетке толмаған балаға қатысты жасалған ауыр қылмыс туралы хабарламағаны үшін 6 мың АЕК-ке дейінгі мөлшерде (шамамен 26 млн теңге) айыппұл салу не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған 2025 жылғы «Құқық бұзушылықтың алдын алу туралы» заңның 23-бабына сәйкес, білім беру мекемелері кәмелетке толмағандар жасаған немесе оларға қатысты жасалған құқық бұзу фактілері туралы құқық қорғау органдарына дереу хабарлауға міндетті Профессор Мұхаммадтың ісі бойынша тергеу комиссиясы отырысының хаттамасы Журналистер профессор Мұхаммадтың құқық бұзу әрекеттеріне қатысты материалдармен танысқанымен, оны жұмыстан шығаруға түрткі болған оқиғаның сипаты мен ауырлық дәрежесін анықтау қиынға соқты. Бұл деректер құқық қорғау органдары тарапынан тереңірек тергеп-тексеруді талап етеді. Алайда, КИМЭП заң жолымен жүрудің орнына, оқытушыны жұмыстан босатып, істі жаба салуды жөн көрген КИМЭП әкімшілігі «Власть» басылымының «Профессор Мұхаммадқа қатысты полицияға жүгіндіңіздер ме?» деген сауалына бұл мәселенің құпия екенін алға тартып, пікір білдіруден бас тартты. «Власть» журналистері байланысқа шыққан профессор Мұхаммадтың өзі де бұл жағдайға қатысты қандай да бір түсініктеме бермеді Күні-бүгінге дейін КИМЭП сайтында профессор Мұхаммад әлі де Компьютерлік ғылымдар және математика факультетінің деканы ретінде көрсетіліп тұрған еді Профессор Аршад Мұхаммад, фото kimep.kz сайтынан алынды Бұрын КИМЭП әкімшілігінде істеген қызметкер, 2025 жылдың тамызынан бастап биылғы жылдың 1 маусымында қызметінен кеткенге дейін Әлеуметтік ғылымдар факультетінің деканы болған Джейсон Гейнус «Власть» басылымына профессор Мұхаммадтың ісі қалай қаралғанын айтып берді. Ол өзінің отставкаға кетуін бұрынырақта басқа бір профессор тарапынан жасалды деген сексуалдық қысымға қатысты жағдайды университеттің тиісті деңгейде қарамауымен түсіндірді Гейнус өткен аптада КИМЭП оқытушылары мен студенттеріне жолдаған бірнеше электронды хатында университеттің экономика профессоры Надим Наквиге қатысты мәселеге алаңдайтынын білдірді. Накви 1999 жылы сексуалдық қысым көрсетті деген айыппен Джорджия университетінен жұмыстан шығарылған. Сондай-ақ, бұрынғы декан университет басшылығы экономика профессорының өткен өмірі туралы ақпаратты жасырып, студенттердің қауіпсіздігін қамтамасыз етпегенін атап өткен Компьютерлік ғылымдар және математика факультетінің ғимараты. КИМЭП-тің промо ролигінен алынған кадр Гейнустың ішкі электронды хаттары желіде тарай бастағаннан кейін, КИМЭП-тің бірнеше студенті мен түлектері «Власть» редакциясымен байланысқа шықты. Олар кампус аумағында болған дөрекі мінез-құлық пен есірткі қолдануға қатысты көптеген жағдайға университет басшылығының ешқандай шара қолданбағанын егжей-тегжейлі айтып берді. Төменде олардың бірнешеуінің мәлімдемесі берілген. Студенттердің қауіпсіздігіне байланысты аноним сипатта жарияланып отыр «Қысым көрген қыздарға қатты жаным ашиды. Өзім оқып жатқан университеттің бұл жағдайға көз жұма қарауымен мүлдем келісе алмаймын. Болған іс өткен шақта қалды деген сылтау оларды ақтай алмайды, — деп жазды студент қыздардың бірі. — Мен бұл жерде өзімді бұдан былай қауіпсіз сезінбеймін» Тағы бір студент қыз оқытушы ер адам бірнеше рет орынсыз пікір айтқаннан кейін, одан қашып жүретін болыпты. «Мен одан қорқамын, оның сабақтарына баруды тоқтаттым», — дейді. Үшінші студент қыз «кейбір студент қыздарға ашықтан-ашық қырындаған» басқа бір оқытушы туралы айтып, мұндай мінез-құлықты «жиіркенішті» деп атады.Гейнустың ішкі электронды хаттары желіде тарай бастағаннан кейін, КИМЭП-тің бірнеше студенті мен түлектері «Власть» редакциясымен байланысқа шықты. Олар кампус аумағында болған дөрекі мінез-құлық пен есірткі қолдануға қатысты көптеген жағдайға университет басшылығының ешқандай шара қолданбағанын егжей-тегжейлі айтып берді. Төменде олардың бірнешеуінің мәлімдемесі берілген. Студенттердің қауіпсіздігіне байланысты аноним сипатта жарияланып отыр «Қысым көрген қыздарға қатты жаным ашиды. Өзім оқып жатқан университеттің бұл жағдайға көз жұма қарауымен мүлдем келісе алмаймын. Болған іс өткен шақта қалды деген сылтау оларды ақтай алмайды, — деп жазды студент қыздардың бірі. — Мен бұл жерде өзімді бұдан былай қауіпсіз сезінбеймін» Тағы бір студент қыз оқытушы ер адам бірнеше рет орынсыз пікір айтқаннан кейін, одан қашып жүретін болыпты. «Мен одан қорқамын, оның сабақтарына баруды тоқтаттым», — дейді. Үшінші студент қыз «кейбір студент қыздарға ашықтан-ашық қырындаған» басқа бір оқытушы туралы айтып, мұндай мінез-құлықты «жиіркенішті» деп атады Бірнеше студент университет басшылығы оқытушылар құрамының әдепсіз әрекеттері туралы шағымдарға ұдайы көз жұмып келгенін алға тартты. Студенттердің бірі берген мәліметке сүйенсек, бизнес факультетінде оқытушылардың сексуалдық қысым көрсету фактілері бойынша талай мәрте тексеріс жүргізілген, бірақ соңында кінә студент қыздардың өзіне аударылып, профессорлар жеңіл ескертумен құтылып отырған. Студенттің айтуынша, әкімшілік бұл оқиғалардың көпшілік арасында талқылануына тыйым салып, «әрдайым профессорлардың сойылын соққан». Соның салдарынан жыныстық бопсалау көрген қыздар «сабаққа қатысудан, тіпті кампусқа келуден ұялып жүрген» Тағы бір студент 2025 жылы болған жағдайды баяндап берді: оның сөзінше, бұрынғы америкалық оқытушы өзі ғылыми жетекшілік еткен магистрантқа сөз салған. «Сексуалдық сипаттағы бейәдеп хабарламалар жазып, артынша оларды өшіріп тастап отырды. Магистрант қыз қатты қорқып, абдырап қалған. Деканға шағымданғанмен, одан еш нәтиже шықпады», — дейді студент Басқа бір студент қазіргі уақытта жұмыс істеп жүрген оқытушыға қатысты мысал келтірді: университетке ресми шағым түсірілгеннен кейін, тәртіптік кеңес айыптауларды негізсіз деп тауып, бұл мәселені көтергені үшін шағымданған студенттің өзіне сөгіс жариялаған Бірнеше студенттің пікірінше, мұндай оқиғалар студент қыздар оқытушылар тарапынан болатын заңсыз әрекеттер туралы ашық айтудан қорқатындай жайсыз орта қалыптастырған. «Власть» редакциясына келіп түскен тағы бір аноним мәлімдемеге сәйкес, бұл әсіресе университеттің лауазымды аға оқытушыларының қатысы бар жағдайлармен тікелей байланысты Бұл — «Власть» тілшілерінің қолына түскен айғақтардың бір бөлігі ғана. Басқа да студенттер осыған ұқсас жайттарды хабарлаған, алайда анонимділікті сақтау мақсатында оларды жариялау мүмкін болмады КИМЭП студенттердің қауіпке тап болуы мен шағымдарына тиісті деңгейде мән бермеді деген айыптауды жоққа шығарды. Университет жазбаша мәлімдемесінде: «Студенттеріміздің қауіпсіздігі, әл-ауқаты және ар-намысының құрметтелуі — университет қызметінің басты басымдықтарының бірі. Оқу орнында студенттердің шағымдарын, соның ішінде оқытушылардың іс-әрекеттеріне қатысты мәселелерді қабылдау, қарау және шешудің нақты бекітілген процедурасы бар», — деп атап өтті Гейнустың ішкі электрондық хаттарында егжей-тегжейлі сөз болған профессор Накви КИМЭП-те 15 жылға жуық уақыт бойы экономикадан дәріс беріп келеді. 1999 жылы ол сексуалдық қысым көрсетті деген айыппен Джорджия университетінен (АҚШ) жұмыстан шығарылып, бұл оқу орнына қайта жұмысқа орналасу құқығынан өмір бойына айырылған Кейбір бакалавриат студенттері оқуға түскен сәтте кәмелетке толмағанына қарамастан, КИМЭП бұл фактіні студенттер мен ұжымнан жасырып келген. Осы мақаланы дайындау барысында сауалдарымызға жауап берген бірнеше қазіргі және бұрынғы оқытушы, сондай-ақ студенттер «Власть» тілшілеріне Наквидің әдептен тыс әрекеттері туралы айтып берді Бұрынғы декан Гейнусқа жолданған ертеректегі хатында университет басшылығы Наквиге бұрын тағылған айыптардың ешқандай маңызы жоқтығын алға тартып, КИМЭП-ке келгелі бері оның тәртібіне қатысты «ешқандай мәселе» туындамағанын алға тартқан «Университет позициясы тұрғысынан алғанда, бұл қазіргі уақытта алаңдайтын мәселе емес», — делінген «Власть» танысқан ресми хабарламада. Гейнустың айтуынша, бұл хат кейіннен университет серверлерінен өшірілген, бірақ оның компьютерінде сақталған көшірмесінің арқасында сақталып қалған «Власть» КИМЭП университетіне де, Наквидің өзіне де ресми сауал жолдап, университет басшылығы оны жұмысқа қабылдау кезінде бұрынғы айыптаулардан хабардар болған-болмағанын сұрады. Екі тарап та бұл сұрауға түсініктеме беруден бас тартты КИМЭП-тің бұрынғы екі оқытушысы бізге берген сұхбатында университетте жұмысқа қабылдау процесі әдетте үміткерлерден бұрынғы соттылығы мен тәртіптік жазалары туралы ақпаратты толық ашуды талап ететінін жеткізді «Жұмысқа орналасу процедурасы аясында болашақ оқытушылар бұрынғы кез келген құқықтық немесе тәртіптік мәселелерін ашып көрсетуге міндетті», — деді дереккөздің бірі «КИМЭП менен ресми соттылықтың жоқтығы туралы анықтаманы талап етті. Бұл құжаттар шетелдік қызметкерлерге жұмыс визасын рәсімдеуге жауапты көші-қон органына жіберіледі», — деп толықтырды тағы бір бұрынғы оқытушы Kimep.kz сайтынан алынған фото Әлеуметтік ғылымдар факультетінің бұрынғы қызметкері әрі профессор Наквимен көп жыл бойы бірге жұмыс істеген әріптесі оның мінез-құлқын кемінде «күмәнді» деп сипаттады «Көп жыл бойы профессор Наквидің академиялық ортадағы және жеке өмірдегі мінез-құлқы әріптестері мен әкімшілік қызметкерлер арасында этикалық және әкімшілік тұрғыдан талай сұрақ тудырған», — деді аноним қалуды жөн көрген дереккөз «Власть» басылымына берген сұхбатында «Мысалы, оның ассистенттеріне (әдетте бұл жұмысқа студенттер қабылданады – ред.) тек оқытушылар мен жекелеген әкімшілік қызметкерлерге ғана ашық ішкі жүйеге кіруге рұқсат берілген. Ассистенттер профессор Наквидің атынан бағаларды енгізіп, оларды өзгертіп отырған, бұл — қатаң тыйым салынған әрекет. Оның үстіне, бұл жүйеге кірген адам КИМЭП-тің қазіргі және бұрынғы кез келген студентінің барлық бағасы мен жеке деректеріне (тұрғылықты мекенжайы мен байланыс нөмірлерін қоса алғанда) қол жеткізе алады», — деп мәлімдеді дереккөз Бұл ақпаратты КИМЭП-те ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істеген тағы екі тәуелсіз дереккөз растады Дереккөздің бірі КИМЭП-тің ішкі тәртіптік рәсімдерін сынға алды. Бұрынғы оқытушының айтуынша, оқытушылар құрамына қатысты шағымдарды әдетте ішкі тәртіптік комиссия қарайды, ал бұл процестің өзі қорқыныш туғызып, зардап шеккендерді үнсіз қалуға мәжбүрлеуі мүмкін «Бұл рәсім адамды қорлайды әрі студенттердің академиялық үлгеріміне үлкен ықпалы бар оқытушылармен тікелей бетпе-бет келуді талап етеді. Ең бастысы, КИМЭП-те белгілі бір қызметкерлерге өзгелерден гөрі көбірек басымдық беріледі деген түсінік кең тараған. Бұл жүйеге екінің бірі сене бермейді, сондықтан көптеген шағым ресми тексеру деңгейіне жетпей қалады», — деді Сондай-ақ, ол кейбір оқытушыларды іс жүзінде «тиісуге болмайтындар» деп сипаттаса, басқасын «кез келген уақытта алмастыруға болатындар» деп атады Тағы бір бұрынғы қызметкер де осыған ұқсас қауіптерді алға тартып, университеттегі жоғары лауазымды тұлғалардың шағын тобы ішкі шешімдердің қабылдануына тым үлкен ықпал ететінін мәлімдеді «Мұнда фаворитизм белең алған, жоғары жақта бір-бірін қорғап-қоршап отыратын белгілі бір адамдар тобы бар», — деді ақпарат беруші «Власть» тілшісіне Тағы бір бұрынғы қызметкер Наквидің мінез-құлқы мен оның кампус аумағындағы әрекеттеріне қатысты бұрыннан келе жатқан күдіктері туралы айтты «Наквидің кәсібиліктен жұрдай екені, ғылыми нәтижелер тұрғысынан өнімділігінің төмендігі және мінезінің шәлкестігі туралы өсек-аяң көп болатын. Өзі жоқ кезде ассистент студенттеріне сабақ өткізуге рұқсат беретін. Бірақ ол университеттің жоғары басшылығымен тығыз байланыста болды, бұл оған өзін қауіпсіз сезінуге мүмкіндік берді», — деді Бұл мәлімдемелерді бөлек-бөлек сұхбат берген кемінде төрт бұрынғы қызметкер растады КИМЭП басшылығы заң бұзу мен фаворитизмге қатысты тағылған айыптарды жоққа шығарып келеді «Власть» бұл мәселеге қатысты КИМЭП-ке ресми сұрау салғанымен, университет Наквидің жағдайына байланысты қандай да бір түсініктеме беруден бас тартты. Профессордың өзі де электрондық пошта және WhatsApp арқылы жолдаған сауалдарымызға жауап бермеді. Ал Алматы қалалық Полиция департаменті берген жазбаша жауабында экономика профессорына қатысты ешқандай іс қозғалмағанын мәлімдеді «Власть» тілшілері сөйлескен өзге де бұрынғы оқытушылар кек алудан қорқу және ішкі процедураларға деген сенімсіздік салдарынан студенттер заң бұзу туралы ресми арналар арқылы хабарлаудан тайсақтайтынын атап өтті «Студенттерімнен әдепсіз әрекеттер, әсіресе аға оқытушылар тарапынан болатын қысым туралы бірнеше рет естідім. Бірақ студенттер бұл туралы ешқашан ресми түрде шағымданған емес», — деді КИМЭП-тің бұрынғы оқытушысы «Власть» басылымына берген сұхбатында «Власть» КИМЭП басшылығынан сұхбат беруді өтінгенімен, университет бұл ұсыныстан бас тартты. Оның орнына «келіп түскен ақпаратты қарастырғаны, университет процедураларына сәйкес алдағы қадамдарды айқындайтыны» туралы жазбаша мәлімдеме жолдаумен шектелді Сонымен қатар, КИМЭП қазіргі студенттер мен қызметкерлерге БАҚ өкілдерінің сауалдарына тікелей жауап бермеуді тапсырған. Гейнус университетті заңсыз әрекеттер жасады деп айыптап, отставкаға кету туралы өтінішін жолдағанның ертесіне, яғни 5 маусымда жіберілген ішкі электрондық хатта КИМЭП басшылығы қызметкерлерге журналистер хабарласқан жағдайда сұрақтарға жауап бермей, «әңгімені сыпайы түрде аяқтауға» кеңес берген КИМЭП-тің қоғаммен байланыс бөлімінің 5 маусым күні қызметкерлерге жолдаған электрондық хаты Үш күннен кейін, 8 маусымда КИМЭП жаңа мәлімдеме жариялап, өзінің бұған дейінгі үнсіздік туралы нұсқауын жоққа шығарғандай болды «Бірде-бір студент, оқытушы немесе университет қызметкері адал ниетпен алаңдауын білдіру, мәселе көтеру, қолдау іздеу немесе университетте қарастырылған рәсімдерге қатысу әрекеті үшін қудалауға тап болмайды», — делінген мәлімдемеде. Бұл ереже баспасөз өкілдерімен байланысқа шығатындарға қатысты ма, жоқ па, ол жағы хабарламада нақтыланбаған Ішкі нұсқаулықтар таратылғаннан кейін «Власть» тілшілері хабарласқан бірнеше қазіргі қызметкер қудалауға ұшыраудан қорқатынын жеткізді. Кейбіреуі баспасөзге сұхбат бергені үшін тәртіптік шаралар қолданылып, соның ішінде «жұмыстан шығаруы» мүмкін екенін алға тартып, түсініктеме беруден бас тартты Бұрынғы декан Гейнустың пайымдауынша, КИМЭП-тің бұл ішкі нұсқауын қызметкерлерге «сұрақтарға жауап бермеу» туралы бұйрықпен тең, ашықтан-ашық жасалған «ескерту» деп түсінуге толық негіз бар «КИМЭП өзін америкалық үлгідегі оқу орны ретінде таныстырады, — деп жазды Гейнус университетке берген жауап хатында. — Ал бұл модельдің өзегі — академиялық еркіндік. Академиялық еркіндік университет қабырғасынан тыс жерде де ашық айту құқығын қамтиды. Яғни, оқытушылар мен қызметкерлер қоғам мүшесі және азамат ретінде, институттық цензурасыз немесе кек алудан қорықпастан, қоғамдық маңызы бар мәселелер бойынша еркін пікір білдіруге құқылы» «Власть» сауалдарына жауап бере отырып, Гейнус КИМЭП-тің қағаз жүзіндегі ережелері мен саясаты әбден көңілге қонымды, тұрарлық дүние екенін атап өтті «Мәселе ережелердің жоқтығында емес. Мәселе — сол бар ережелерді орындауға деген құлықтың жоқтығында және заң бұзу туралы ашық әрі қауіпсіз айта алатын мәдениет қалыптаспауында, — деді Гейнус «Власть» басылымына. — Дүние жүзіндегі ең мінсіз рәсімдерді жасап шығарсаңыз да, олардың орындалуын қадағалауға тиіс адамдардың өзі зиян келтіріп отырса, одан еш қайыр жоқ» 4 маусымда Гейнус студенттер мен оқытушылар құрамына электрондық хат жолдап, онда университет басшылығымен келіспейтін негізгі тұстарын ашып көрсетті Гейнус «Власть» тілшілеріне бұл электрондық хаттың көшірмесін Ғылым және жоғары білім министрлігіне де жолдағанын айтты. Біз министрлікке ресми сауал жолдап, КИМЭП басшылығы мен кейбір қазіргі оқытушылардың, соның ішінде Наквидің тарапынан болған бірқатар заң бұзу егжей-тегжейлі сипатталған Гейнустың уәждерімен танысқан-таныспағанын сұрап, ешқандай жауап ала алмадық Гейнустың Ғылым және жоғары білім министрлігіне жолдаған хатының басы Министрлік КИМЭП-тің кәмелетке толмаған жасөспірімге жасалған сексуалдық қысым дерегін жасырып қалғаны бойынша тексеру жүргізіп жатыр ма деген сауалды да жауапсыз қалдырды Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек BES.media басылымына берген түсініктемесінде: «Университет тексерісті бастап кетті. Біз бұл мәселені бақылауға алдық», — деп мәлімдеді. Алайда министр Гейнустың хатымен жеке танысқан-таныспағанын нақтыламады Гарвардтан бастап Глазгоға дейінгі әлемдік деңгейдегі университеттермен академиялық серіктестігін мақтан тұтатын КИМЭП — акциясының 40%-ы мемлекетке тиесілі жекеменшік оқу орны. Қазақстанда бұл университет оқу бағдарламасымен ерекшеленеді: министрлік бекіткен шеңберден шығу құқығы бар. Мұндай артықшылық елдегі санаулы ғана жоғары оқу орнына берілген Десе де, бұрынғы декан Гейнустың пайымдауынша, КИМЭП бұл үмітті ақтап отырған жоқ «КИМЭП менің үмітімді ақтамады. Мәселе білімге өте құштар, ерекше қабілетті студенттерде немесе жұмысын адал атқарып жүрген көптеген қызметкер мен оқытушыда емес. Кінә – ең жоғарғы билікте отырған шағын топта. Сондықтан бұл – қабілеттің емес, басқару сапасының құлдырауы», – деді Гейнус «Власть» басылымына берген сұхбатында