İctimai Sferada Ziyalıların Rolu - Halil Karapaşaoğlu

2000-ci illərin əvvəllərinə qədər sənət adamlarının, ziyalıların, ziyalıların rolu kimi məsələlər tez-tez müzakirə olunurdu. Qəzet və jurnallarda belə yazılara rast gəlmək olardı. İnsanların izlədiyi jurnallar, qəzetlər var idi. Bir jurnalı və ya qəzeti izləyirdiniz. Orada yazıçıları izləyirdik, ətrafımızda heç kim olmasa belə, nə vaxt getsək o mətnləri müzakirə edərdik. Bunlar incəsənətə, ədəbiyyata həvəsi olan gənclər üçün çox dəyərli materiallar idi. Oxuduğunuz müəlliflərdən asılı olaraq ziyalının ictimai müstəvidə rolunu xatırlayan, intellektual mənada inkişaf göstərən müəlliflər də olub. 20-ci əsrin akademikləri, rəssamları, şairləri, teatr rəssamları və musiqiçiləri “ictimai sahədə ziyalıların rolu” mövzusunu çox müzakirə etmiş və ictimai sahədə həlledici rol oynamışlar Bu ziyalılar xüsusi mülkiyyətə əsaslanan kapital və istehsal münasibətlərinin mövcudluğuna həmişə tənqidi yanaşırdılar. Onlar həmişə dövlət qurumlarından uzaq durub, hər zaman qeybətçilərlə əməkdaşlıq edənlərin əleyhinə danışıb, öz ölkələrində demokratiyanın, insan haqlarının, ədalətin, fikir və ifadə azadlığının və təbii ki, əməyin tərəfdarı olublar. Bu kontekstdə ziyalının ictimai rolu var idi. Ziyalının cəmiyyət və insanlıq qarşısında məsuliyyəti vardı. Bu məsuliyyət insanlara verilmir. İnsan bu məsuliyyəti öz üzərinə götürür. Bu sizin şüurunuzla bağlıdır. İnsanları, ictimaiyyəti, sülhü, ədaləti, demokratiyanı, sinfi olmayan dünya haqqında düşünmək və xəyal etmək hərəkəti soruşan kimi sizi tərəf tutmağa məcbur edir Düşünürəm ki, 21-ci əsrdəki insanları 20-ci əsrdəki insanlardan fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri onların nəyi və necə xəyal qurmalarıdır. 20-ci əsrdə incəsənətlə məşğul olan insanların demək olar ki, hamısının ictimai arzusu var idi. Onun dünya və onun insanlığı haqqında xəyalları var idi. Demokratik, azad, sinifsiz, dinc dünya tələb olunurdu. 21-ci əsrdə ictimai məkanla bağlı sənətlə işləyən insanların ictimai arzusu demək olar ki, yoxdur. Bununla bağlı hər hansı fəaliyyət varsa, yoxdur İndiki dövrümə nəzər salanda bunu təəssüf hissi ilə deyə bilərəm. Xüsusən də, mənim nəslimin böyük əksəriyyətinin ictimai sferaya sosial münasibətlərdən baxmaq və tənqidi mövqe tutmaqdan heç bir narahatçılığı yoxdur. Bundan başqa bizim nəsildən olan insanlar da var. Böyük əksəriyyətin sözünü deməsi, siyasətçini tənqid etməsi, müstəmləkəçiyə qarşı mövqe tutması və ya ictimai sahədə tənqidi mövqe tutması üçün heç bir narahatlıq yoxdur. Sənətə aludə olan insanların böyük əksəriyyəti sənəti əhəmiyyətsiz bir məsələyə çeviriblər. Ümumi vəzifələrə şeir yazmaq, şəkillər çəkmək, instalyasiya yaratmaq, alətlərdə ifa etmək və oxumaq daxildir. Bu həm də karyera yönümlüdür. Sənət texniki məsələyə endirildiyindən sənətlə məşğul olan insanların fəlsəfəsi, siyasəti, ictimai rəyi ilə bağlı heç bir fiqur yoxdur. 21-ci əsr ictimai azadlığı bir məsələ kimi görməyən və ona əhəmiyyət verməyən texnoloqlarla doludur. Qıprizdə də belədir. İndi daha da pisdir. Keçmişdə KKTC ilə əlaqələrini uzaq tutan, KKTC-nin qurumlarını tənqid edən, təmir edilmiş əməkdaşlığı rədd edən, müstəmləkə rejiminə qarşı çıxış edən çoxlu ziyalılarımız, sənət adamlarımız olub. Bu normaldı. Bu insanların həmişə xüsusi yeri olub. Onların genlərinə hörmət edilirdi. Ziyalının ictimai müstəvidə məsuliyyəti və rolu müzakirə edilib, nə lazımdırsa, ona uyğun münasibət göstərilib Mən universitetdə oxuyanda 2000-ci illərin əvvəllərində sənətlə məşğul olanda “must be apolitical” cərəyanı başladı. Siyasi olan şairlərin şeirlərinin pis olduğu görüntüsü yaratmağa çalışılırdı. Ən yaxşı şairlər suya, sabuna dəyməyən, yalnız təbiəti, çiçəkləri, qadınları, cinsiyyəti problemləşdirən, lakin bunları ictimai münasibətlər çərçivəsində deyil, öz daxilində ifadə edən insanlardan seçilib. Tarixini bilməyən, ictimai elmlərlə əlaqəsi olmayan, tənqidi baxışını itirmiş, ictimai problemlərlə maraqlanmayan sənət mühitinə qarşı mübarizə aparırıq. Təəssüf ki, bu ideya daima bombardman edilir və bu cərəyana nüfuz qazandırmağa cəhd edilir Sovet İttifaqının dağılmasından sonra neoliberalizm və kapitalizmin hökmranlığı guru, incəsənət və akademiya dünyası, şairlər, rəssamlar, yazıçılar və s. Bu qaliblər, neoliberalizmin əsəri, düşüncə dünyasının tərkib hissələrini ələ keçirib, monopoliyaya alıb, hakimiyyətin bir hissəsinə çeviriblər. Görürük ki, mənim nəsildən və sənətdən olan insanların böyük əksəriyyətinin Türkiyənin yaratdığı müstəmləkə rejimi ilə heç bir problemi yoxdur. Onlar beynəlxalq qurumları tənqid etmədiklərini, şirkətlərlə əlaqədə olmaqdan utandıqlarını deyirlər. Eşitmədiyimizi müşahidə edirik. Əhalinin sıxlığı, demoqrafiya problemləri, saraylar, sosial komplekslər və şirkətlər onların vecinə deyil. Bu insanlar şəhərə texnoloji baxımdan yanaşırlar. Qalanlarına əhəmiyyət vermirlər. Bu bir tendensiyadır. Bu tendensiyadan kənar diskurs yaratmağa və ya səsləndirməyə çalışsanız, siz kənarda qalacaqsınız Bir ziyalının ictimai və ya sarayda işi yoxdur. Ziyalı siyasətçinin əlində alətə çevrilmir. Bir ziyalı iddia etdiyi siyasətçini tənqid edir. Əgər o siyasətçi kənar adamla əməkdaşlıq edirsə, həmin ziyalının həmin siyasətçiyə qarşı mövqe sərgiləmək hüququ var. İnsan da münasibət göstərməlidir. O kazıcının ölkəsində akademiklər, jurnalistlər, inqilabçılar həbsxanalarda cansıxıcıdırsa, düşünən hər kəs həbs olunursa, qadınlar və uşaqlar öldürülürsə, ağaclar, meşələr yandırılırsa, tikinti şirkətləri üçün yeni bazar sahələri yaradılırsa və siz bütün bunları bilə-bilə o qazıntıçı ilə əməkdaşlıq edirsinizsə, deməli, bu ziyalıdır. Əməkdaşlığından imtina edən siyasətçiyə qarşı mövqe tutmalıdır, olmalıdır və olmalıdır Bir ziyalı siyasətçiyə necə səslənir? Əgər o ziyalının ölkəsi parçalansa, ictimai varlığı məhv edilsə Əgər ölkənin yarısı türkləşibsə, o ziyalı yuxarıdakı siyasətçini bu çevrilişin baş verdiyini dərk etməyə və üzərinə götürməsi lazım olan məsuliyyətləri almağa çağırır və xəbərdar edir. İctimai sahədə ziyalıların rolu bunu tələb edir. Biz bunu bildiyimiz üçün heç kim sizi məsuliyyətə cəlb edə bilməz. Əgər bura cəhənnəmə çevrilibsə, buranı cəhənnəmə çevirən şeylər davamlı olaraq tənqid olunursa, bizdən susmağımızı heç kim gözləməməlidir. Biz bu münasibəti tənqid etməyə davam edəcəyik. Bəli, demokratiya, bərabərlik, ədalət, əmək və sülh tərəfdarı olanlar bir tərəfdə, müstəmləkəçiliyin tərəfdarı olanlar isə digər tərəfdə olacaqlar... Bilirsinizmi, hamı xoşbəxtdirsə, hamı razıdırsa, bu nə deməkdir? Faşizmin qəzəbli olması rəqiblərin yoxluğu deməkdir. Sosial kompleks bizim məzarımızdır. Ölümü normallaşdırmayın, qəbir daşlarını qorumayın. Bunun siyasi çəkisi hamımızı əzəcək! Vizual; "Bütün üsyançılar hara getdi?" Dortmundda KBS (Kinder bleibt sauber) tərəfindən yaradılmışdır. adlı qraffiti əsəri