Hicaz Dəmiryolu: II Əbdülhəmidin yarımçıq qalmış “arzuları” bir əsr sonra tamamlana bilərmi? | T24

Osmanlı İmperatorluğunun son böyük layihələrindən biri olan tarixi Hicaz Dəmiryolu İstanbuldan Məkkəyə qədər uzanacaqdı Dövrün Osmanlı sultanı II Əbdülhəmid beləliklə bölgədəki müsəlmanların imperiyaya sədaqətini təmin etməyə ümid edirdi Ancaq Dəməşqdən Mədinəyə qədər tamamlanan layihə tamamlana bilmədi Relslərin tamamlanmış hissəsi illər keçdikcə unudulub və bu gün onun böyük hissəsi istifadəyə yararsız hala düşüb Türkiyə, Suriya və İordaniya sentyabr ayında tarixi layihəni canlandırmaq istədiklərini açıqlamışdı Nəqliyyat və İnfrastruktur naziri Abdulkadir Uraloğlu sentyabrın 23-də üç ölkənin bu məsələ ilə bağlı anlaşma memorandumu layihəsi üzərində razılaşdıqlarını açıqlayıb İndi Səudiyyə Ərəbistanı bu ölkələrə qoşulub. Nazir Uraloğlu və səudiyyəli həmkarı iyunun 9-da Ər-Riyadda keçirilən mərasimdə iki ölkə arasında nəqliyyat əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi üçün anlaşma memorandumu imzalayıblar Uraloğlu sentyabr ayında verdiyi açıqlamada Suriyada dəmir yolunun çatışmayan 30 kilometrlik üst quruluşunun Türkiyənin dəstəyi ilə tamamlanacağını bildirib İordaniya Krallığı həmçinin Suriyada lokomotivlərin saxlanması, təmiri və istismarı üçün texniki imkanları araşdıracaq Bundan əlavə, Türkiyənin Əqabə limanı vasitəsilə Qırmızı dənizə çıxışının gücləndirilməsi və Suriya üzərindən İordaniya ilə avtomobil daşımalarının bərpasının təmin edilməsi istiqamətində işlər aparılacaq Türkiyə bütün bu məqsədləri həyata keçirmək üçün fəaliyyət planı hazırlayacaq II Əbdülhəmidin xatirələrində “köhnə arzum” kimi qeyd olunan və Osmanlı sultanına həsr olunmuş “Hamidiye Hicaz Dəmiryolu” kimi tanınan xətt 2 may 1900-cü ildə nəşr olunan “irade-i seniyye”, yəni sultan fərmanı ilə elan edilmişdir Tikinti işlərinə həmin ilin sentyabrında Dəməşqdə rəsmi mərasimlə başlanılıb Ümumi uzunluğunun 1400 kilometr olması planlaşdırılan dəmir yolu Məkkə və Mədinəyə qədər uzanacaqdı Beləliklə, digər xətlərlə birləşdirildikdə Osmanlının paytaxtı İstanbuldan müqəddəs İslam şəhərləri, Məkkə və Mədinəyə fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsi təmin ediləcəkdi Layihənin əsas məqsədi müsəlmanların həcc ziyarətini asanlaşdırmaq olub Lakin BBC Türkcəyə danışan ekspertlərin fikrincə, Osmanlı İmperiyasının layihədə başqa bir məqsədi var idi Əsasən müsəlman olan bu bölgələrdə mərkəzi nəzarətin gücləndirilməsi və hərbi yerləşdirmənin asanlaşdırılması Xəttin Mədinəyə çatan 1464 kilometrlik hissəsi 1908-ci ilin sentyabrında tamamlandı və II Əbdülhəmidin keçirdiyi rəsmi mərasimlə açıldı Hicaz Dəmiryolu son dayanacağı Məkkəyə çata bilmədi Türk Tarix Qurumunun Elmi Şurasının üzvü Prof.Dr.Nejla Günay layihənin tamamlanmasında iki böyük maneənin olduğunu deyir: Bölgədəki bədəvi qəbilələrinin dəmir yoluna hücumları və Məkkə şərifi Hüseyn bin Əli əl-Haşiminin cəhdləri İstanbul Universiteti Siyasi Elmlər Fakültəsindən tarixçi Prof. Doktor Murat Özyüksel də vurğulayır ki, bədəvi qəbilələrinin əsas gəlir mənbəyi Həcc ziyarətinə gedən müsəlmanlara dəvə kirayə verməkdir Hicaz Dəmiryolu adlı kitabın müəllifi Prof.Özyüksel iddia edir ki, bölgədə siyasi iradəni təmsil edən Məkkə şərifləri Hicaz Dəmiryolunu da siyasi və iqtisadi maraqlarına təhlükə olaraq görürlər: “Məkkə əmirləri Osmanlı İmperatorluğunun tərəfində görünərək gizli şəkildə bədəvilərə dəstək verirdilər "Onların bədəvilər üzərində təsiri onları dəvə daşınması inhisarından əldə edilən gəlirdə ortaq etdi." Professor Özyüksel qeyd edir ki, vaqonlar və stansiyalar hərbi mühafizə altına alınsa da, hücumların qarşısı alına bilməsə də, xəttin Mədinədən Məkkəyə qədər uzadılmaması şərti ilə Şərif Hüseynlə razılaşmadan sonra hücumlar dayandırılıb Mədinəyə çatan xəttin açılmasından 1 il sonra 1909-cu ilin aprelində II Əbdülhəmidin taxtdan salınması, Gənc Türklərin hakimiyyətə gəlməsi və Birinci Dünya Müharibəsində İngilis və Fransızlar tərəfindən bölgənin işğalı ilə nəhəng layihə tarixə çevrildi Hicaz Dəmiryolu 19-20-ci əsrlərdə Osmanlı İmperiyasında tikilmiş bütün digər dəmir yollarından fərqli olaraq xarici kapitalın iştirakı olmadan tikilmişdir Layihə Osmanlı İmperatorluğu tərəfindən qoyulan vergilər, Ziraat Bankından alınan kreditlər və həm Osmanlı İmperiyasında, həm də xaricdə yaşayan müsəlmanların ianələri hesabına həyata keçirilib Prof. Dr. Günay, “Layihənin bütün xərclərinin müsəlmanlar tərəfindən qarşılanmasına və xarici dövlətlərin bu dəmir yolunda söz sahibi olmamasına diqqət yetirildi” deyə qiymətləndirir Osmanlı İmperatorluğunun son dövrü və Cümhuriyyətin ilk illərində ixtisaslaşan Qazi Universitetinin akademiki, müsəlmanlardan ianə toplamaq üçün layihənin “Hicaz Dəmiryolu” və “Dini” adlandırıldığını bildirib. O izah edir ki, “həssaslıqlar vurğulanıb” və Həcc yolunun daha qısa və təhlükəsiz olacağı fikri önə çəkilib Professor Günay o dövrdə İstanbulda “İane [Yardım] Komissiyası”nın qurulduğunu, komissiyanın imperiyanın hər yerində şöbələrinin olduğunu, II Əbdülhəmidin özünün 50 min lirə verərək ianə kampaniyasına başladığını deyir Akademik donorlar sırasında Osmanlının xaricdəki səfirliklərini və Misir, Hindistan, Rusiya, Mərakeş, İndoneziya, Sinqapur və Cənubi Afrika kimi ölkələrdəki müsəlman icmalarını, eləcə də Avropanı qeyd edir Prof. Dr. Özyüksel xatırladır ki, Hicaz Dəmiryolunun maliyyələşdirilməsinin yarısından çoxu vergilər və icbari ödənişlərdən, üçdə biri isə yardım və ianələrdən ibarətdir Tarixçi qeyd edir ki, bu ianələr arasında xaricdən gələn məbləğ 10 faiz civarında, ümumi maliyyələşmədə payı isə üç faizdən aşağı olub Hicaz Dəmiryolunu Osmanlı İmperiyasındakı digər dəmir yollarından fərqləndirən əsas amil onun dini məqsədlə inşa edilməsi idi Munzur Universitetinin Tarix fakültəsindən fəlsəfə doktoru Yasemin Zahide Işık deyir ki, dəmir yolu “xilafətin qüdrətini mənəviyyatdan konkret və görünən hala salmaq” baxımından əhəmiyyətlidir İşığın sözlərinə görə, II Əbdülhəmid özünün panislamist siyasəti çərçivəsində “Osmanlı torpaqlarında yaşayan müsəlman əhalinin dövlətə sadiq qalması və onların imperiyadan çıxmasının qarşısını almaq üçün bu layihəyə böyük əhəmiyyət verib” Professor Özyüksel onu da vurğulayır ki, II Əbdülhəmid Osmanlı İmperatorluğunun daha da parçalanmasına səbəb ola biləcək ərəb millətçiliyi kimi yanaşmalara qarşı tədbir olaraq islamçı siyasət həyata keçirib Özyüksel, Əbdülhəmidin bu məqsədlə xəlifə kimliyindən istifadə edən sultan olduğunu xatırladır və Hicaz Dəmiryolunun bu siyasətin “ən mühüm elementi” olduğunu deyir Özyüksel Hicaz Dəmiryolunun o dövrdə bütün dünyada və İslam dünyasında böyük təsir bağışladığını belə izah edir: “Die katholischen Missionen [Katolik Missiyaları] adlı bir alman qəzeti yazır: “Bir hərəkətlə o, bütün İslam dünyasının ən məşhur insanı, günün qəhrəmanı oldu” Hicaz Dəmiryolunun iradəsi ilə Əbdülhəmid bəlkə də gözlədiyindən də artıq İslam dünyasının dəstəyini qazandı və xəlifə kimi qüdrətini və nüfuzunu xeyli artırdı” Hicaz Dəmiryolu həm də Osmanlı İmperiyası üçün geosiyasət baxımından əhəmiyyətli bir layihə idi Prof.Özyüksel Əbdülhəmidin Anadolu, Bağdad və Hicaz dəmir yolu layihələrinə strateji əhəmiyyət verdiyini vurğulayır və bu qiymətləndirməni edir: “Hicaz Dəmir Yolu o demək idi ki, Misirdəki Britaniya hökmranlığı Osmanlı/Alman ittifaqı tərəfindən ciddi təhlükə altındadır, xüsusən də Maandan Əqabə körfəzinə bir xətt çəkilə bilərsə.” Prof.Dr.Nejla Günay, Süveyş kanalının tamamlanmasından və 1882-ci ildə İngiltərənin Misirə hücumundan sonra Osmanlı İmperatorluğunun bölgədəki dəmir yolu layihələrinə daha çox əhəmiyyət verdiyini qeyd edir Hicaz Dəmir Yolu ilə paralel uzanan və Almaniya tərəfindən inşa edilən Bağdad Dəmiryolunu misal gətirən Günay deyir ki, Almaniya bu xətt vasitəsilə İngiltərənin Yaxın Şərq və Asiyada nüfuzuna meydan oxumağı hədəfləyir Dos. Üzv İşıq dəmir yolunun İngiltərə başda olmaqla Qərb dövlətlərinin bölgədə artan təsirini məhdudlaşdırmaq baxımından strateji əhəmiyyətə malik olduğunu vurğulayır Kukilər veb-saytdan göndərilən və istifadəçi gəzən zaman istifadəçinin kompüterində istifadəçinin veb brauzeri tərəfindən saxlanılan kiçik məlumat parçalarıdır. Brauzeriniz hər bir mesajı kuki adlanan kiçik faylda saxlayır. Siz serverdən başqa səhifə tələb etdikdə, brauzeriniz kukini yenidən serverə göndərir. Kukilər vebsaytların məlumatı yadda saxlaması və ya istifadəçinin baxış fəaliyyətini qeyd etməsi üçün etibarlı mexanizm kimi nəzərdə tutulmuşdur Bu kukilər vebsaytın işləməsi üçün vacibdir və sistemlərimizdə söndürülə bilməz. Bunlar ümumiyyətlə yalnız əməliyyatlarınızı emal etmək üçün qurulur. Bu proseslərə məxfilik seçimlərinizi təyin etmək, daxil olmaq və ya formanı doldurmaq kimi xidmət sorğularınız daxildir. Siz brauzerinizi bu kukilər haqqında sizi bloklamaq və ya xəbərdar etmək üçün təyin edə bilərsiniz, lakin bunu etsəniz saytın bəzi hissələri işləməyə bilər Bu kukilər bizə sayt ziyarətlərinin və trafik mənbələrinin sayını hesablamağa imkan verir ki, biz saytımızın performansını ölçə və təkmilləşdirək. Hansı səhifələr ən çox və ən az ziyarət edilir və hansı ziyarətçilər Onlar bizə saytda necə naviqasiya etdiklərini öyrənməyə kömək edir. Bu kukilər tərəfindən toplanan bütün məlumatlar birləşdirilmişdir və buna görə də anonimdir. Bu kukilərə icazə verməsəniz, saytımıza nə vaxt daxil olduğunuzu bilməyəcəyik Bu kukilər bizə videolar və canlı söhbət kimi təkmilləşdirilmiş funksionallıq və fərdiləşdirmə təklif etməyə imkan verir. Bunlar biz və ya səhifələrimizdə xidmətlərindən istifadə etdiyimiz üçüncü tərəf provayderlər tərəfindən təyin oluna bilər. Bu kukilərə icazə verməsəniz, bu funksiyaların hamısı və ya bəziləri düzgün işləməyə bilər Bu kukilər reklam tərəfdaşlarımız tərəfindən saytımızda quraşdırılır. Bunlar sizin maraqlarınız profilini yaratmaq və digər saytlarda müvafiq reklam göstərmək üçün müvafiq şirkətlər tərəfindən istifadə oluna bilər. Onlar brauzerinizi və cihazınızı unikal şəkildə müəyyən etməklə işləyirlər. Bu kukilərə icazə verməsəniz, biz sizə müxtəlif saytlarda fərdiləşdirilmiş reklam təcrübəsi təklif edə bilməyəcəyik Qeyd: Reklamlar kuki siyasətindən asılı olmayaraq göstərilir Bu kukilər məzmunumuzu dostlarınız və şəbəkənizlə paylaşmağınıza imkan vermək üçün saytımıza daxil edilmiş müxtəlif sosial media xidmətləri tərəfindən təyin edilir. Siz digər saytlardan istifadə edərkən onlar həmçinin brauzerinizi izləyə və maraq profilinizi yarada bilərlər. Bu, ziyarət etdiyiniz digər saytlarda gördüyünüz məzmuna və mesajlara təsir edə bilər. Bu kukilərə icazə verməsəniz, bu paylaşma vasitələrindən istifadə edə və ya görə bilməyəcəksiniz