Erhürmanın dörd prinsipi BMT-nin yeni Kipr təşəbbüsünü istiqamətləndirir - Yusuf Kanlı yazıb

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının hazırladığı yeni təşəbbüsdə prezident Tufan Erhürmanın müdafiə etdiyi dörd bəndlik metodologiyanın getdikcə daha çox çəki qazandığı görünür. Diplomatik dairələrdə yeni yanaşmanın Kipr türk tərəfinin illərdir dilə gətirdiyi “həll olmasa belə, status-kvoya qayıtmamalıyıq” anlayışını prosesin mərkəzinə qoymağa çalışdığı qiymətləndirilir NİKOSİYA – Kipr məsələsində uzun müddətdir görünməyən miqyasda diplomatik fəaliyyət olsa da, görünən odur ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzərində işlədiyi yeni təşəbbüs keçmişin uğursuz danışıqlar proseslərini təkrarlamaqdansa, tərəflərin narahatlıqlarını nəzərə alan yeni siyasi çərçivə yaratmağa yönəlib Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş katibinin Kiprdəki şəxsi nümayəndəsi Antonio Quterreşin Nikosiya, Ankara, Afina, Brüssel və Nyu-Yorkdakı təmaslarından sonra hazırlanacaq strategiya sənədinin iyulun əvvəlində və ya iyulun əvvəlində Cenevrədə keçirilməsi planlaşdırılan genişləndirilmiş 5+1 iclasının əsasını təşkil edəcəyi gözlənilir Diplomatik mənbələr bildirirlər ki, bu dəfə məqsəd təkcə yeni danışıqlar prosesinə başlamaq deyil, həm də proses uğursuz olsa belə, tərəflərin başlanğıc nöqtəyə qayıtmasının qarşısını alacaq çərçivə yaratmaqdır Dörd maddədən ibarət metodologiya önə çıxır Holguin ilə görüşündən sonra ANKA-ya açıqlama verən prezident Tufan Erhürman, Kipr türk tərəfinin irəli sürdüyü 4 maddəlik metodologiyanın daxil olmadığı bir prosesdə iştirak etməyəcəklərini açıq şəkildə ifadə edib Bununla belə, Ərhürmanın qiymətləndirmələri təkcə qırmızı xətlər deyil Prezident həmçinin bildirib ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının son vaxtlar Kipr türk tərəfinin narahatlığını daha diqqətlə dinlədiyinə dair müsbət əlamətlər görüb və onları yeni təşəbbüsdə əks etdirməyə çalışır "Gözləntilərimizi yerinə yetirmək və daxililəşdirmək üçün səylər göstərildiyini görürük" deyən Erhürman, həm Holguin, həm də baş katib Quterreşin səylərini müsbət qiymətləndirdiyini söylədi Erhürmanın müdafiə etdiyi metodologiya; Siyasi bərabərliyi əvvəldən qəbul etmək, müəyyən zaman çərçivəsində danışıqlar aparmaq, keçmişdə əldə edilmiş yaxınlaşmaları qorumaq, mümkün uğursuzluq halında Kipr türk tərəfini mövcud status-kvona məhkum etməmək prinsiplərinə əsaslanır Diplomatik mənbələr bildirirlər ki, yeni təşəbbüsün formalaşmasında xüsusilə sonuncu element getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir “5+1 olsun, amma mənalı olsun” Erhürman xüsusilə vurğulayıb ki, Kipr türk tərəfi heç vaxt genişləndirilmiş 5+1 formatına qarşı olmayıb Bununla belə, keçmişdə keçirilən bəzi görüşlərin etimad tədbirləri ilə məhdudlaşdığını xatırladan prezident bildirib ki, yeni görüş də eyni aqibəti yaşatmamalıdır Erhürman “Əvvəlki 5+1-də olduğu kimi məzar təmizliyindən danışmayaq” deyərək, qarant ölkələrlə baş katibin qatıldığı toplantının ciddi siyasi məzmun daşıması lazım olduğunu sözlərinə əlavə edib Bu səbəbdən o, iyulun sonu və ya avqustun əvvəlində keçirilməsi planlaşdırılan görüşün özündən daha çox həmin görüşə hazırlıq işlərinin vacib olduğunu bildirib Erhürmanın fikrincə, söhbət 5+1 formatında görüşün keçirilməsindən yox, nəticə çıxarmaq potensialına malik siyasi zəmin yaradılmasından gedir Ola bilər ki, Avropa Birliyi masada deyil, prosesdədir Yeni təşəbbüsün diqqət çəkən elementlərindən biri də Avropa İttifaqının əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox görünməsidir Bununla belə, Erhürman açıq şəkildə bildirib ki, həm Kipr türk tərəfi, həm də Türkiyə Avropa Birliyinin danışıqlar masasının rəsmi tərəfi olmasına qarşıdır "Cənubi Kipr artıq Avropa Birliyinin üzvüdür. Bu şərtlər daxilində Avropa İttifaqının masanın bir hissəsi olması onun neytrallıq xüsusiyyətini tamamilə aradan qaldırır" Bununla belə, o, Avropa İttifaqının prosesdən kənarda mühüm töhfələr verə biləcəyini də vurğulayıb İllərdir gözlənilən tənzimləmələrin, xüsusilə də Birbaşa Ticarət Qaydasının Avropa Birliyinin səlahiyyətində olduğunu xatırladan Erhürman, Brüsselin prosesi asanlaşdıracaq addımlar atmasının həm mümkün, həm də zəruri olduğunu bildirib Diplomatik dairələr də bu qiymətləndirməni paylaşaraq, Avropa İttifaqının masa arxasında oturmaqdansa, tərəflərin siyasi riskə getməsini asanlaşdıracaq atmosfer yaratmasının daha real olduğunu bildirir Bu kontekstdə Gömrük İttifaqının yenilənməsi, yüksək səviyyəli siyasi dialoqun bərpası, enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlığın inkişafı və Türkiyə-Avropa İttifaqı münasibətlərində ümumi ab-havanın dəyişdirilməsi təkmilləşdirmə kimi mövzuların prosesə müsbət töhfə verə biləcəyi bildirilir Məsələ burasındadır ki, gələn ay Ankarada keçiriləcək NATO Sammiti çərçivəsində Avropa Şurasının sədri Antonio Kosta, Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen və Avropa İttifaqının xarici siyasət və təhlükəsizlik üzrə ali nümayəndəsi Kaja Kallas prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşməyə cəhd ediblər Dəyişən regional mühit yeni imkanlar yaradır Ankarada keçiriləcək NATO Zirvəsinin birbaşa olaraq Kipr gündəmi ilə keçirilməyəcəyini deyən Erhürman, regional şərtlərin dəyişməsi səbəbindən liderlər arasında danışıqlarda Kiprin mütləq gündəmə gələcəyini düşünür Kiprin enerji təhlükəsizliyi, dəniz yurisdiksiyaları, ticarət yolları və regional təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyətinin son illərdə artdığını bildirən Prezident, Avropa İttifaqının keçmişlə müqayisədə Kipr probleminə daha çox diqqət yetirməyə başladığını bildirdi Diplomatik dairələr də belə fikirdədirlər ki, İsrail-İran gərginliyi, Avropanın enerji təhlükəsizliyi axtarışları, Şərqi Aralıq dənizinin strateji əhəmiyyətinin artması və Türkiyə-Aİ münasibətlərində nisbətən yumşalma Kipr faylına yeni əhəmiyyət verib Yeni prosesin əsası hazırlanır Bu kontekstdə Holqinin önümüzdəki həftələrdəki diplomatik trafiki kritik əhəmiyyət kəsb edir Şənbə günü prezident Erhürman və Yunanıstan lideri Nikos Hristodulidislə yenidən görüşəcək Holqinin bazar günü adayı tərk edəcəyi gözlənilir BMT nümayəndəsi daha sonra Ankarada xarici işlər naziri Hakan Fidan və Afinada Yunanıstanın xarici işlər naziri Yorgos Gerapetritislə görüşəcək. Bunun ardınca Brüssel və Nyu-Yorkda təmaslar olacaq Diplomatik mənbələrə görə, bütün bu danışıqların sonunda hazırlanacaq strategiya sənədi təkcə yeni danışıqlar təşəbbüsünün deyil, həm də ilin sonuna qədər irəlilədilməsi hədəflənən mümkün həll prosesinin əsasını təşkil edəcək İyulun sonu və ya avqustun əvvəlində keçirilməsi gözlənilən 5+1 görüşün yekun konfrans deyil, yeni və gərgin siyasi prosesin başlanğıc nöqtəsi olması hədəflənir Bu səbəbdən önümüzdəki həftələrdə ortaya çıxacaq yol xəritəsinin təkcə yeni danışıqlar təşəbbüsü deyil, həm də Kipr türk tərəfinin uzun müddətdir müdafiə etdiyi “həll olmasa belə, status-kvoya qayıtmamaq” anlayışının beynəlxalq diplomatiyada nə dərəcədə əks olunacağı qiymətləndirilir