Emine Dizdarlı ilə İfadə Azadlığının Hüquqi Fəsadları Haqqında Müsahibə

Müsahibəni aparan: Nurcan Gündüze Emine Dizdarlı ilə İfadə Azadlığının Hüquqi Fəsadları Haqqında Müsahibə Nurcan Gündüz: Emine xanım, ilk növbədə müsahibə təklifimizi qəbul etdiyiniz üçün çox sağ olun. Suallar bölümünə gəlməzdən əvvəl beynimdəki fikri qısaca izah etmək istərdim. Bir çox cəhətdən söz azadlığından söhbət gedəndə hər kəsdə belə bir təsəvvür yaranır ki, bu, vəkillərin maraq və məlumatı sahəsində olan, heç kimlə əlaqəsi olmayan və ya heç kimin başa düşə bilməyəcəyi bir şeydir. Hüquqşünaslar söz azadlığının müxtəlif aspektlərini danışır, danışır, danışır və müzakirə edirlər. Ola bilsin ki, illərlə yazılı, şifahi mətbuatda, elmi mühitdə, məhkəmələrdə bu məsələ ilə bağlı müxtəlif məsələlər gündəmə gətirilib, amma mənə elə gəlir ki, biz başqasının, məsələn, bir sənətçinin bu məsələ ilə bağlı mülahizəsinə, fikrinə baxmırıq ki, “bu barədə nə düşünürsən, məsələn, teatr əsəri, kompozisiya, ölkəni təmsil etməklə, öz fikrini sərbəst ifadə edə bilərsənmi?”. Ona görə də hər şeyə rəğmən, cinayət və cinayət-prosessual qanuna dəyişikliklərlə bağlı müzakirələrə baxmayaraq, dedim, komanda ilə bu haqda bir az danışdıq, bundan kənara çıxaq. İlk öncə bir daha təşəkkür edirəm. Kiprdə ifadə azadlığına baxanda nə görürsünüz? Təcrübənizlə hüquqşünas nə görür? “Sizcə, bu gün Kiprdə insanlar öz fikirlərini ifadə edərkən özlərini daha çox hansı sahələrdə sərbəst hiss edirlər və hansı sahələrdə özlərini daha ehtiyatlı hiss edirlər? Emine Dizdarlı: İfadə azadlığının hər kəs üçün fərqli mənaları ola bilər. Məncə, ifadə azadlığı; Bu, düşündüyünüzü söyləmək, fikirlərinizi ifadə etmək və onları müzakirəyə açmaq deməkdir. Daha ümumi çərçivədən baxsaq, ifadə azadlığı cəmiyyətlərin inkişaf etməsinə, yeni ideyaların ortaya çıxmasına və fərdlərin öz fikirlərini sərbəst ifadə etməsinə imkan verən əsas hüquqlardan biridir Bu səbəbdən də ifadə azadlığının məhdudlaşdırılmasını və ya məhdudlaşdırılmasını və ya onun cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini təkcə fərdin hüququnun pozulması deyil, həm də cəmiyyətin inkişafına, demokratik həyata əngəl kimi qiymətləndirirəm. Fikir və fikir azadlığının mövcud olduğu bir sistemdə fikir ifadəsini cəzalandırmaq mənim üçün qəbuledilməzdir İfadə azadlığı həm də dövlət qurumlarının və dövlət məmurlarının daha yaxşı fəaliyyət göstərməsinə töhfə verən nəzarət mexanizmidir. İnsanların cəmiyyət daxilində öz hüquqlarını inkişaf etdirməsi, səhvlərini üzə çıxarması, fərqli baxışların görünməsi o halda mümkündür ki, insanlar öz fikirlərini sərbəst ifadə edə bilsinlər Bu məqamda medianın da rolu böyükdür. Media cəmiyyətdə informasiya axınını təmin edən ən mühüm vasitələrdən biridir. İnsanların baş verənlərdən xəbərdar olmasına, müxtəlif fikirlərlə qarşılaşmasına, ictimai müzakirələr aparmasına şərait yaradır. Bu səbəbdən mən ifadə azadlığının məhdudlaşdırılmasını müəyyən mənada cəmiyyətin informasiya və ictimai müzakirələrə çıxışına nəzarət etmək kimi görürəm Çünki ifadə azadlığının məhdudlaşdırılması özü ilə birtərəfli informasiya axınına yol açmaq riskini də gətirir Nurcan Gündüz: Bayaq ifadə azadlığının qanuni məhdudiyyətlərindən danışdınız. Təbii ki, hamımız bilirik ki, nifrət ifadəsi kimi ifadə azadlığının qorunmasından kənar vəziyyətlər var. Bununla belə, Kiprlə bağlı bir müşahidəm var və bu məsələ ilə bağlı fikrinlə maraqlanıram Bəzən mənə elə gəlir ki, kağız üzərində olan hüquqlarımızla gündəlik həyatda əslində danışmağa cəsarət etdiyimiz məsələlər arasında məsafə var. İnsanlar çox vaxt öz fikirlərini açıq şəkildə ifadə etməkdən yayına bilirlər, xüsusən də queer hüquqları, immiqrantlar və qaçqınlar, yoxsulluq, sosial dövlətin çatışmazlıqları, səhiyyə və təhsil sistemindəki problemlər kimi. Bunun səbəbi hüquqi sanksiyalardan birbaşa qorxu olmaya bilər; Bəzən kiçik bir cəmiyyətdə yaşamaq qayğıları, bəzən sosial münasibətlər, bəzən də gələcəkdə kiminləsə rastlaşmaq ehtimalı insanları sakitləşdirə bilər Sizcə, Kiprdə ifadə azadlığını qiymətləndirərkən yalnız hüquqi çərçivəyə baxmaq kifayətdirmi? Yoxsa insanların hansı məsələlərdən danışmaqdan çəkindiyinə və hansı məsələlərin praktiki olaraq müzakirə olunmaz hala düşdüyünə də baxmalıyıq? Emine Dizdarlı: Bəli, kiçik cəmiyyətlərdə şəxsi münasibətlər, ailə bağları, dost çevrəsi və müxtəlif maraq münasibətləri çox daha görünən və təsirli ola bilər. Buna görə də insanlar bəzən sadəcə Onlar yalnız özləri haqqında deyil, həm də ailələri və yaxın ətrafları haqqında düşünərək, əsl düşüncələrini üzə çıxarmaqdan qaça bilərlər Xüsusilə ailə üzvlərinin və ya uşaqlarının gələcəkdə təsirlənəcəyini düşünən insanlar bəzi mövzularda susmağı seçə bilərlər. Bu vəziyyət birbaşa hüquqi təzyiqlərdən qaynaqlanmasa belə, insanların özlərinə bir növ özünüsenzura tətbiq etmələrinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan düşünürəm ki, kiçik bir cəmiyyət olmağın ifadə azadlığı baxımından bəzi mənfi cəhətləri var Oxşar vəziyyəti siyasətdə də görmək olar. İnsanlar çox vaxt dəstəklədikləri və ya yaxın hiss etdikləri siyasi strukturların səhvlərini tənqid etməkdən qaça bilirlər. Xüsusilə iqtidarda olan bir partiya ilə güclü bağlılıq yarandıqda, aşkar problemləri dilə gətirməkdənsə, susmağa üstünlük verilə bilər Halbuki ictimai inkişaf səhvləri gözə çarpdırmaqla, tənqid yolu ilə düzəltməklə mümkündür. Bir nöqsan və ya səhvi ifadə etmək o struktura zərər vermək deyil, onun daha yaxşı işləməsinə töhfə verməkdir. Sükut qaldıqda problemlər olduğu kimi qalır və cəmiyyətin tərəqqisi üçün lazımi addımlar atıla bilməz Ona görə də ifadə azadlığı təkcə söz haqqı deyil, həm də cəmiyyətin özünü təkmilləşdirməsi üçün əsas vasitələrdən biridir. İnsanlar öz fikirlərini ifadə etməkdə tərəddüd edəndə bunun əvəzini təkcə fərdlər deyil, bütün cəmiyyət ödəyir Nurcan Gündüz: Düşünürəm ki, bəzi məsələlərdə hüquqi dəyişikliklə cəmiyyət olaraq sosial dəyişiklik arasında məsafə var. Məsələn, 2014-cü ildə Fəsil 154-ə edilən düzəlişlə yetkinlər arasında konsensual homoseksual münasibətlər dekriminallaşdırıldı. Eyni dövrdə cinsi oriyentasiyaya əsaslanan nifrət nitqi ilə bağlı qoruyucu qaydalar da hüquq sistemimizə daxil oldu Lakin hüquqi tənzimləmələrin edilməsi o demək deyil ki, gündəlik həyatda sosial qavrayışlar və münasibətlər eyni sürətlə dəyişir. Bu gün də biz görürük ki, bəzi insanlar cinsi oriyentasiyalarına görə qərəz, təcrid və ya müxtəlif ayrı-seçkilik münasibəti ilə üzləşə bilərlər Bu nümunəyə əsaslanaraq soruşmaq istərdim: Hüquq islahatları ifadə azadlığı və fundamental hüquqlar baxımından nə dərəcədə transformativ ola bilər? Bir hüququn qanunla tanınması üçün bu kifayətdirmi, yoxsa təhsil, mədəniyyət və sosial maarifləndirmə sahələrində real transformasiyaya ehtiyac varmı? Yəni hüquqi dəyişikliklər yolun sonu, yoxsa başlanğıcıdır? Emine Dizdarlı: Xeyr, mən hesab edirəm ki, hər hansı məsələ ilə bağlı sadəcə hüquqi tənzimləmələr etmək problemi aradan qaldırmaq üçün kifayət deyil. Çünki bəzi məsələlər hələ də tabu kimi görünür, xüsusən də kiçik cəmiyyətlərdə. Bu məsələlər bəzən ailə daxilində belə müzakirə olunmur; Buna görə də, bir problem olsa belə, onunla qarşılaşmaq və ya həll yolu tapmaq üçün lazımi səylər həmişə ortaya çıxmaya bilər Ona görə də təkcə qanunları dəyişmək yox, həm də cəmiyyəti məlumatlandırmaq, sosial tabuları şübhə altına almaq lazımdır. Bir sözlə, real dəyişiklik üçün ağıllar dəyişməlidir Bunun ən təbii yolu bu məsələləri ictimai müzakirənin bir hissəsinə çevirməkdir. Qanunları nə qədər təkmilləşdirsəniz də, onlarla birbaşa əlaqəli olanlar çox vaxt məhdud olaraq qalacaqlar. Hüquqşünaslar, müvafiq qurumlar və ya mövzu ilə xüsusi maraqlanan şəxslər bu dəyişiklikləri izləyir; Bununla belə, bütün cəmiyyət eyni səviyyədə maariflənməyə bilər Bu səbəbdən insan hüquqları, ifadə azadlığı və ya ayrı-seçkilik kimi mövzular təkcə hüquqi mətnlərdə deyil, cəmiyyətin bütün təbəqələrində müzakirə olunmalıdır. Bu müzakirələrin gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməsi, insanların bilik əldə etməsi və öz düşüncələrini inkişaf etdirməsi vacibdir. Həqiqi çevrilmə yalnız bu şəkildə mümkündür Hüquqi dəyişikliklər, əlbəttə ki, vacibdir; Bununla belə, onlar çox vaxt yolun sonunu deyil, başlanğıcını təmsil edirlər. Cəmiyyət bu dəyişikliyi qəbul etmədən və mənimsəmədən daimi transformasiya yaratmaq asan deyil Nurcan Gündüz: Mən bir az da ölkəmizdə ifadə azadlığının sosial baxımdan istifadə olunmasından danışmaq istərdim. Müşahidəm belədir: Kiprdə insanlar siyasi və sosial məsələləri çox güclü emosiyalarla müzakirə edirlər. Ancaq bu müzakirələrin əhəmiyyətli bir hissəsində qarşı tərəfin haqlı ola biləcəyi ehtimalı və ya fərqli baxışların bizə nə öyrədə biləcəyi çox vaxt arxa planda qalır. İnsanlar bəzən ifadə azadlığını sadəcə olaraq öz fikirlərini ən sərt şəkildə ifadə etmək hüququ kimi başa düşürlər Lakin ifadə azadlığı təkcə danışmaq bacarığı deyil. Mənə elə gəlir ki, bu, təkcə hüquq deyil, həm də dinləmək, tənqidə açıq olmaq və müxtəlif ideyalarla birgə yaşamaq qabiliyyəti tələb edir Bu barədə nə düşünürsünüz? Kiprdə sağlam müzakirə mədəniyyətinin yetərincə inkişaf etmədiyini söyləmək olarmı? Əgər belə bir çatışmazlıq varsa, sizcə, bu, ifadə azadlığından istifadə tərzində və ictimai müzakirələrin keyfiyyətində necə əks olunur? Emine Dizdarlı: Demokratiya və qanunun aliliyi bir-birindən ayrı düşünülə bilməyən anlayışlardır. Biz hamımız qanuni qaydada yaşayırıq və sahib olduğumuz hüquqlar bu sərəncamla bizə verilən səlahiyyətlərdir. Ancaq heç bir hüquq məhdudiyyətsiz deyil Bura ifadə azadlığı daxildir. Təbii ki, insanlar öz fikirlərini ifadə etməyi, tənqid etməyi, ictimai müzakirələrdə iştirak etməyi bacarmalıdır. Lakin bu hüquqdan istifadə edərkən başqalarının hüquq və azadlıqlarını nəzərə almaq lazımdır. İnsanları alçaltmaq, hədəf almaq və ya zərər vermək üçün istifadə edilən dilin sağlam müzakirə mühitinə töhfə verməsi mümkün deyil Bu səbəbdən ifadə azadlığı “mən istədiyimi, istədiyim kimi deyə bilərəm” anlayışı ilə dəyərləndirilməməlidir. Əsas odur ki, fikirlərin sərbəst şəkildə ifadə oluna biləcəyi, eyni zamanda ətrafımızdakı insanların hüquqlarına və insan ləyaqətinə hörmətlə yanaşan müzakirə mühiti yaradılsın Demokratik cəmiyyətlərdə vacib olan təkcə danışmaq hüququ deyil, həm də müxtəlif baxışların bir arada mövcud olmasına imkan verəcək debat mədəniyyətinin inkişafıdır Nurcan Gündüz: Nəhayət, Kiprin gündəmini təyin etmə və istehlak etmə tərzindən bir az danışmaq istərdim. Bilmirəm, razı olacaqsınız, amma bir müşahidəm var: Kiprdə bəzi məsələlər çox qısa müddət ərzində hər kəsin ən vacib məsələsinə çevrilə bilər. Birdən cəmiyyətin hər bir təbəqəsi eyni şeydən danışır; Vətəndaş cəmiyyətindən tutmuş siyasətə, mediadan tutmuş gündəlik söhbətlərə qədər hər kəs bu mövzuya diqqət yetirir. Lakin çox vaxt məsələ tam həllini tapmamış və yeni müzakirə başlamamış gündəm dəyişir Məsələn, son vaxtlar səhiyyə sahəsində problemlər, həkimlərin fəaliyyəti çox intensiv müzakirə olunur. Lakin biz onu da gördük ki, müzakirənin intensivliyi azalanda heç də bütün problemlər aradan qalxmayıb. Fikrimcə, oxşar vəziyyət ifadə azadlığı kimi məsələlərdə də yaşanır. Bəzən elə görünür ki, hamı ondan danışır; Sonra diqqət başqa yerə yönəlir və məsələ həll olunmamış gündəmdən düşür Sizcə bu vəziyyətin səbəbi nədir? Cəmiyyət olaraq məsələləri dərindən və kifayət qədər uzun müddət müzakirə edə bilmərikmi? İfadə azadlığı kimi məsələlərin daimi olaraq gücləndirilməsi üçün daha yavaş, daha davamlı və daha səbirli debat mədəniyyətinə ehtiyac varmı? Yoxsa ifadə azadlığı dinamik bir sahədir ki, onu heç vaxt “həll olundu və bitdi” demək mümkün deyil və hər dövrdə yenidən müdafiə olunmalıdır? Emine Dizdarlı: Təbii ki, həyatın özü dinamikdir; Cəmiyyətlər və gündəmlər daim dəyişir. Ancaq bir məsələ gündəmə gələndə onun ətrafında sərt reaksiyalar göstərib, çox qısa müddətdən sonra eyni məsələni tamamilə unutmağın özlüyündə problem olduğunu düşünürəm Bura ifadə azadlığı daxildir. Bəzən hadisə baş verir, birlikdə reaksiya veririk, danışırıq, mübahisə edirik; Ancaq çox qısa müddətdən sonra gündəm dəyişir və eyni məsələ heç müzakirə olunmamış kimi geridə qalır. Beləliklə, daimi və konkret nəticələr əldə etmək çətinləşir Çünki gündəm o qədər tez dəyişir ki, bir gün əvvəl çox vacib hesab etdiyimiz bir məsələni unudub, ertəsi gün diqqətimizi başqa bir məsələyə yönəldə bilərik. Nəticədə bir çox yarımçıq, həll olunmamış və daim təxirə salınan problemlərlə yaşamağa davam edirik Bu səbəbdən ifadə azadlığı kimi fundamental məsələlər yalnız müəyyən dövrlərdə xatırlanan məsələlər olmamalıdır. Bunların davamlı olaraq danışılması, izlənilməsi və ictimai yaddaşda yaşatılması vacibdir. Əks halda müzakirələr müvəqqəti xarakter daşısa da, problemlər daimi olaraq qalacaq Əslində, haqqında danışdığımız bütün mövzular bir-biri ilə bağlıdır. İfadə azadlığı, sosial debat mədəniyyəti, demokratik iştirak və problemlərin həlli qabiliyyəti bir-birindən ayrı düşünülə bilməz. Birində çatışmazlıq digərlərinə birbaşa təsir edir Nurcan Gündüz: Çox sağ olun, istər ifadə azadlığı ilə bağlı müzakirələr, istərsə də digər sosial mövzularda qiymətləndirmələr baxımından faylımıza çox töhfə verəcək gözəl müsahibə və söhbət oldu