Эбола, ұмыт болған инфекциялар және әділетке жеткізер жол - Аналитический интернет-журнал Власть

Әсел Мұсабекова, биолог, арнайы Власть үшін 2026 жылғы 17 мамырда ДССҰ Конго Демократиялық Республикасында (КДР) және Угандада Эбола өршуін халықаралық маңызы бар төтенше жағдай (PHEIC) деп жариялады. Бұл — пандемия жариялау алдында дабыл қағудың ең жоғары деңгейі Зертханада расталған 8 жағдай, 246 ықтимал жағдай және 80 адам өлімі тіркелді. Алдын ала болжам бойынша, өршу ресми жарияланғанға дейін індет елеусіз өрбіген болуы мүмкін Биолог Әсел Мұсабекова Эбола неліктен «ұмыт болған инфекция» деп аталатынын, қазақстандықтар Эболадан емес, соған ұқсайтын Конго-Қырым геморрагиялық безгегінен көбірек қорқуы керек екенін түсіндіреді 1976 жылдан бері Конгода Эбола он жетінші рет өршіп отыр, бірақ осы жолы ерекшелейтін екі себебі бар. Біріншіден, қоздырғыш. Алдыңғы өршіген індеттерге Заир штамы себеп болған еді, оған қарсы Ervebo вакцинасы, моно каналды Inmazeb және Ebanga антиденелері болды. Қазіргі өршу 2007 жылы анықталған Бундибуджо штамынан шықты. Бұл штамм тарихта осымен үшінші рет өршіп, солардың арасындағы ең ірісі болып отыр. Мұның мақұлданған вакцинасы да, арнайы емі де жоқ Екіншіден, індет өршуіне қатысты контекст. Шығыс КДР — көп жылдан бері әскери қақтығыс болып жатқан аймақ, өкінішке қарай, Эболаның өршуі де бұл аймақ үшін жаңалық емес: 2018–2020 жылдардағы эпидемия әскери іс-қимыл жүріп жатқан кезде болды және ДДСҰ осы себепке байланысты мұны бұрын-соңды болмаған қиын жағдай деп санады. Халық белсенді көшіп-қонатын, шекарадан да оңды-солды өтетін және инфрақұрылым әлсіз тұста байланысқан адамдарды анықтау, оқшаулау, қауіпсіз жерлеу шарасы қиындады Қазіргі жағдай бұдан да ауыр: індет ошағы, соның ішінде Гома — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен серіктестер қолдау көрсетіп отырған үкіметтің бақылауында емес. Оның үстіне, Трамп әкімшілігі жүргізіп отырған саясат салдарынан дүниежүзілік денсаулық сақтау саласын халықаралық қаржыландыру қысқарды, ДДСҰ 2026 жылдың ортасына қарай 2371 қызметкерді (штат құрамының шамамен ширегі) қысқартады, бұл Американың ұйымнан шығуымен тікелей байланысты. ДДСҰ мен Африкалық CDC қазір моно каналды антидене, ремдесивир, бірнеше кандидат вакцина секілді эксперимент құралдарды шұғыл түрде қолдануды талқылап жатыр © REUTERS фотосуреті / Victoire Mukenge. Буниа қаласындағы жедел жәрдем көліктері, Конго Демократиялық Республикасы Фармацевтика индустриясы нарық үлгісімен жұмыс істейді: инвестиция төлемге қауқарлы сұраныс бар жерге салынады. Күніне бірнеше доллардан аз табысы бар адамдар көп шалдығатын аурулар дәрі жасауға кететін миллиардтаған шығынды ақтай алатындай нарық бола алмайды. 2002 жылғы зерттеу көрсеткендей, 1975–1999 жылдар аралығында шығарылған 1393 жаңа препараттың ішінен 16 дәрі ғана тропикалық аурулар мен туберкулезге арналған ДДСҰ жыл сайын 1,7 миллиардтан астам адамды қамтитын ұмыт болған 21 тропикалық ауру түрін (NTD) ресми таниды, соның ішінде лейшманиоз, Шагас ауруы, ұйқы ауруы, денге, шораяқ, шистосомоз, алапес, құтырма және басқасы бар. Осыған ұқсас санатқа Эболаның сирек штамдары, Марбург, Ласса, Конго-Қырым геморрагиялық безгегі сияқты вирустық геморрагиялық безгектер жатады Mpox туралы айтар болсақ (бұрынғы маймыл шешегі), жарты ғасырдан астам уақыт бойы ауру Африка ішінде айналып жүрді, өлім жағдайы 1–10% аралығында болды, бұған әлем аса бір мән берген де емес. Арнайы терапия жасалған жоқ, эндемикалық елдерде эпидқадағалау әлсіз болды. 2022 жылы mpox Еуропа мен Солтүстік Америкаға тарала бастағанда ғана бәрі өзгерді. Jynneos вакцинасының миллиондаған дозасы шықты, жеткізу туралы халықаралық келіссөздер басталды. Әйтсе де mpox ондаған жыл бойы айналып жүрген Конгоға вакцина 2024 жылға дейін әкелінбеді деуге болады. Африкада Ib-дің жаңа нұсқасы пайда болып, індет құрлықтан тысқары жерде өрши бастағанда ғана, 2024 жылы тамызда халықаралық маңызы бар екінші төтенше жағдай жарияланды Бір жыл бұрын 78-ші Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ассамблеясы Пандемия келісімін қабылдады. Бұл халықаралық деңгейдегі заң міндеті қойылатын алғашқы шарт. 124 ел қолдады, 11 ел қалыс қалды (ішінде Ресей, Италия, Польша, Иран бар), АҚШ қатысқан жоқ. Келісім COVID-19 кезінде байқалған теңсіздікті толық мойындайды: 2023 жылдың соңына қарай табысы жоғары елдер халықтың 80 пайызға жуығына екпе салса, табысы аз елдер 30 пайыздай ғана қамти алды. Бұл айырмашылық құтқарып қалуға болатын миллиондаған адамның өмірін қиды 9.5-бап препарат жасауға салынған мемлекет ақшасының жұмсалуына ақырғы дәрі мен вакцинаға нарық бағасын төлей алатындар ғана емес, мұқтаж адамның барлығы қол жеткізе алуы керек деген талап қояды PABS жүйесі айырбас принципін қолданады: ел әлемге жаңа вирус үлгісін және оның геномын береді, есесіне соның негізінде жасалған вакцина мен препараттың 20 пайызына қол жеткізуге кепілдік алады (10% тегін, 10% төмен бағаға) Сонымен қатар, келісім «Біртұтас денсаулық» тәсілін, кедей елдерге технология беруді, жергілікті дәрі өндіруді қолдауды және медицина қызметкерлерін қорғауды ұсынады Алайда, нақты өзгерістің ауылы әлі алыс. Басты техникалық деталь — PABS жүйесі қалай жұмыс істейтіні әзірге келісілген жоқ; ол тек биыл қабылдануға тиіс. Қол қойылған соң оны әр ел ратификациялауы керек, бұл процесс бірнеше жылға созылады. Оның үстіне, әлемдегі ең ірі фармацевтика нарығы және биомедицина зерттеулерінің көшбасшысы Американың қатыспағаны бар. Ал келісімнің Бундибуджо немесе ҚКГБ сияқты ұмыт болған ауру түрлерімен байланысы әзірге нақты қаржы міндеті дегеннен гөрі декларация деңгейінде қалып отыр Бізде өлім қатерін тудыратын және біраз ұмытылған ҚКГБ деген геморрагиялық безгегіміз бар екенін ұмытпау керек. Бұл — кенеден және індет жұқтырған малдан тарайтын, 10–40% жағдайда өлімге апаратын ауру. Эболадан айырмашылығы — қоздырғыш биологиясы мен резервуары, бірақ клиникалық сипаты ұқсас: безгек, қан кету, тамыр қабатын зақымдау, аурухана ішінде таралу қатерінің жоғары болуы 2009 жылы індет қатты өршіп, алғаш ауырған екіқабат әйел болып шықты, ақырында жеті адам қайтыс болды, арасында үш медицина қызметкері бар. Кене сәуір–тамыз аралығында белсенді болады. Бірақ халықтың сақтану деңгейі әлі де төмен: ауылдық жердің тұрғындары мен малшылар репеллент қолдана бермейді, жабық киінбейді, далада жұмыс істеп келгеннен кейін денеге кене жабысқан-жабыспағанын тексермейді Конго-Қырым геморрагиялық безгегіне қатысты айтарлықтай ғылыми жаңалық әзірге жасалған жоқ. Көпшілікке қолданылатын вакцина жоқ, арнайы терапия дәлелдеу базасы әлсіз ибавиринмен шектеледі. Бірнеше кандидат вакцина жасалудың ерте кезеңінде тұр, бірақ оны тездетуге коммерциялық қызығушылық жоқ, себебі нарығы тым кішкентай Қазақстан үшін шынымен пайдалы құрал — профилактика: халыққа ақпарат беру, мал шаруашылығында кенемен күресу, медицина қызметкерлерін ауруды ерте анықтауға оқыту және ауыр жағдайларды тез оқшаулау