Doğuş Engin: Niyə Ağlımıza Gələn Hər Fikir Doğru Deyil?

Gün ərzində beynimizdən saysız-hesabsız fikirlər keçir. Bəziləri yalnız qısa müddət ərzində fərq edilsə də, digərləri duyğularımıza və davranışlarımıza birbaşa təsir edə bilər. Ancaq bir çox insanlar ağlına gələn fikirləri sorğu-sual etmədən həqiqət kimi qəbul etməyə meyllidirlər. Ancaq bir fikrin beynimizdə görünməsi onun gerçək olması demək deyil Məsələn, təsəvvür edək ki, dostumuza mesaj göndərəndə uzun müddət cavab almadıq. Bu vəziyyətdə zehnimiz tez bir zamanda “O, mənə əhəmiyyət vermir” və ya “Mənə qəzəblidir” kimi fikirlər meydana çıxara bilər. Eynilə, işdə edilən kiçik bir səhvdən sonra “Mən uğursuzam” və ya “Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm” düşüncələri yarana bilər. Bu fikirlər çox vaxt faktlarla deyil, şərhlərimizlə qidalanır Psixologiyada bu vəziyyət “idrak qaynağı” adlanır. Koqnitiv birləşmə insanın öz düşüncələri ilə son dərəcə inteqrasiyası və onları sadəcə bir zehni proses deyil, mütləq reallıq kimi qəbul etməsi deməkdir. Bu zaman fərd öz düşüncələrini sorğulamaq əvəzinə onlara inanır və davranışını bu düşüncələrə uyğun formalaşdırır Elmi araşdırmalar da bu məsələyə diqqət çəkir. Gillanders et al tərəfindən nəşr olunan araşdırma. 2014-cü ildə yüksək səviyyəli koqnitiv birləşməyə malik şəxslərin psixoloji sıxıntıları daha sıx yaşaya biləcəyini ortaya qoydu. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, düşüncələrə mütləq həqiqət kimi baxmaq narahatlıq, stress və emosional gərginliklə əlaqələndirilir Əslində beynimizin əsas vəzifəsi bizi qorumaqdır. Buna görə də ağıl mümkün təhlükələri qabaqcadan görməyə çalışır. Ancaq bu proses bəzən həqiqəti deyil, qorxu və fərziyyələri də düşüncə kimi təqdim edə bilər. Beynimiz bir ehtimalı real olaraq təqdim edə bilər. Bu vəziyyət xüsusilə narahat dövrlərdə özünü daha qabarıq göstərir Gündəlik həyatda bunun çoxlu nümunələri var. İclasda fikri tənqid olunan şəxs “Məni heç kim bacarıqlı görmür” deyə qənaətə gələ bilər. Halbuki tənqid olunan insanın özü deyil, yalnız onun irəli sürdüyü ideyadır. Eynilə, dəvətə dəvət edilməyən şəxs dərhal özünü kənarda hiss edə bilər. Ancaq bunun arxasında fərqli və günahsız səbəblər ola bilər Psixoloji cəhətdən önəmli olan ağlımıza nə gəldiyi deyil, o düşüncə ilə necə əlaqə saxladığımızdır. Bir fikrin fərqinə varmaq ona inanmaq ilə eyni deyil. Düşüncələrimizi sorğulaya bilmək psixi sağlamlığımızı qorumaq üçün vacib bir bacarıqdır. Odur ki, vaxtaşırı özümüzə bu sualı vermək faydalı ola bilər: “Bu bir faktdır, yoxsa beynimdən keçən bir fikirdir?” Çünki düşündüyümüz hər şey real deyil. Bununla belə, inandığımız düşüncələr həyatımıza əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər