Dövlət kimin üçün mövcuddur? -Hamit Caner

Dövlət sadəcə nizam-intizam yaradan bir cihaz deyil. Kimin müdafiə olunduğunu, kimin kənarda qaldığını, hansı tələblərin qanuni sayıldığını, hansı etirazların yatırıldığını müəyyən edən siyasi mərkəzdir. Əsl məsələ dövlətin mövcudluğunda deyil, kimin adına, kimin xeyrinə fəaliyyət göstərməsidir? Bəşəriyyətin ən böyük ixtiralarından biri dövlətdir. Bəlkə də ən böyüyü. Amma bu həm də ən böyük dilemmalardan biridir. Çünki dövlət sadəcə qayda-qanun yaradan mexanizm deyil. O, həm də hakimiyyətin kimin əlində olduğunu, kimin müdafiə olunduğunu, kimin susdurulduğunu, kimin kənarda qaldığını müəyyən edən siyasi mərkəzdir. Ona görə də dövlət məsələsi təkcə idarəetmə formalarından getmir. Söhbət ədalətdən gedir. Söhbət bərabərlikdən gedir. Söhbət azadlıqdan gedir. Əsasən güclə bağlıdır Əsl sual budur: dövlət niyə mövcuddur? Daha önəmlisi: bu kimin üçündür? Bu sualın cavabı təkcə siyasi nəzəriyyə məsələsi deyil. Vətəndaşların ölkədə necə yaşayacaqlarını, hüquqlarını nə dərəcədə həyata keçirə biləcəklərini, dövlət hakimiyyətinin hansı tərəfdə dayanacağını, bərabərliyin nə dərəcədə reallaşacağını müəyyən edir. Çünki dövlət sadəcə qanunlar çıxaran, vergi toplayan və ya sərhədləri qoruyan bir cihaz deyil. O, həm də hansı həyatı qorumağa dəyər olduğunu, hansı tələblərin qanuni sayıldığını, hansı etirazların təhdid kimi qələmə verildiyini müəyyən edən böyük siyasi ağıldır Hobbes bu müzakirəyə ən çətin qapını açır. Onun fikrincə, dövlət yoxdursa, azadlıq yox, qorxu var. Ortaq hakimiyyətin olmadığı yerdə hamı hamı üçün potensial təhlükədir. Təhlükəsizlik dağılır, qeyri-müəyyənlik artır və həyat daimi münaqişə ehtimalının kölgəsində yaşayır. Ona görə də Hobbs üçün dövlət seçim deyil, zərurətdir. İnsanlar həyatda qalmaq üçün azadlıqlarının bir hissəsindən imtina edir və qarşılığında təhlükəsizlik istəyirlər. Dövlət belə yaranır: xaosu yatıran, nizam-intizam quran və ümumi həyatı mümkün edən güc kimi Ancaq dövlətin hekayəsi bununla bitmir. Çünki dövlətin hamıdan bərabər məsafədə dayanan qərəzsiz arbitr olması iddiası müasir siyasi fikrin ən sərt etirazlarından biri ilə sarsılır. Bu məqamda Marks sualı dəyişir: Dövlət doğrudanmı hamının dövlətidir? Marksa görə deyil. Sinif cəmiyyətlərində dövlət bütün cəmiyyəti təmsil edən neytral struktur deyil, hakim sinfin mənafeyini qoruyan siyasi təşkilatdır. Qanun, təhlükəsizlik, bürokratiya və ictimai asayiş çox vaxt bütün cəmiyyət üçün danışır. Lakin reallıqda istehsal vasitələrinə nəzarət edənlər dövlət vasitəsilə öz suverenliklərini əbədiləşdirirlər. Dövlət universal dildən istifadə edə bilər. Lakin onun fəaliyyəti çox vaxt sinifə əsaslanır. Vergi sistemindən tutmuş iş həyatına, təhsil siyasətindən mülkiyyət rejiminə qədər bir çox sahələrdə zahirən ictimai olan ilə əslində imtiyazlı olanlar arasında uçurum genişlənir Engels bu çərçivəni tarixi əsasda yerləşdirir. Deyir ki, dövlət göydən enmir və cəmiyyətdən kənardan gələn müqəddəs güc deyil. Onun fikrincə, dövlət barışmaz sinfi ziddiyyətlərin məhsuludur. Dövlət o zaman yaranır ki, cəmiyyət öz daxilindəki münaqişələri birbaşa idarə edə bilmir. Belə baxanda dövlət insanlığın dəyişməz taleyi olmaqdan çıxır. Bu, başlanğıcı olan tarixi bir quruma çevrilir. Başlanğıcının sonu da ola bilər. Bu baxış dövləti əbədi və təbii zərurət kimi deyil, müəyyən ictimai şəraitin məhsulu olan siyasi quruluş kimi görməyə imkan verir Lenin isə müzakirəni birbaşa hakimiyyətin ürəyinə aparır. O, Marksın və Engelsin tapıntılarını sadəcə nəzəri təhlil kimi buraxmır. Onları siyasi mübarizə meydanına aparır. Onun fikrincə, dövlət bir sinfin digər sinfə təzyiq vasitəsidir. Ona görə də indiki dövlət aparatı sadəcə olaraq ələ keçirilə və xalq adından istifadə oluna biləcək məsum alət deyil. Əksinə, bu, şübhə altına alınmalı, dəyişdirilməli və hətta sökülməli olan bir suverenlik mexanizmidir. Çünki problem təkcə hakimiyyət dəyişikliyində deyil. Əsl məsələ dövlətin hansı təbəqənin maraqlarını daşımasıdır Marksizm-leninizm baxımından burada kənarda qalmamalı olan mühüm bir əlaqə var. Bu ənənə dövlətin sinfi mahiyyətini müəyyən etməklə kifayətlənmir. Buradan birbaşa siyasi nəticə çıxarır. Əgər dövlət bir sinfin digər sinif üzərində hökmranlığı vasitəsidirsə, onda burjua dövləti məhv edilməli və proletariatın siyasi suverenliyinə əsaslanan keçid nizamı qurulmalıdır Marksizm-leninizm ədəbiyyatında bu keçid nizamı “proletariat diktaturası” adlanır. Burada “diktatura” məfhumu gündəlik dildə başa düşüldüyü kimi şəxsi tiranlıq deyil, Sinif hökmranlığının bir formasını təsvir edir. Burjua diktaturası azlığın çoxluq üzərində hökmranlığıdır. Proletariat diktaturası çoxluğun azlıq üzərində siyasi hökmranlığı kimi müəyyən edilir. Bu yanaşmada sosializm təkcə iqtisadi mülkiyyət münasibətlərinin dəyişməsi deyil, həm də siyasi hakimiyyətin sinfi xarakterini dəyişməsidir Lakin marksist nəzəriyyə baxımından bu, son mərhələ deyil. Əgər dövlətin mövcudluğu siniflərin mövcudluğuna əsaslanırsa, son məqsəd təkcə burjua dövlətini aradan qaldırmaq deyil, sinifləri tarixdən tamamilə silməkdir. Siniflərin, o cümlədən proletariatın yoxa çıxdığı ictimai quruluşda dövlət öz tarixi funksiyasını itirir. Beləliklə, dövlət tarixən yaranmış bir qurum kimi tarixən sönür. Kommunist cəmiyyətinin idealı məhz burada görünür: Siniflər, dövlət və istismarsız ictimai quruluş Ancaq burada dayanmaq kifayət deyil. Çünki dövlətin sinfi mahiyyətini və açıq zülm xarakterini görmək təkcə onun necə işlədiyini izah etmir. Dövlət təkcə güc tətbiq edən, sıxışdıran, qorxudan bir cihaz kimi fəaliyyət göstərmir. Əgər belə olsaydı, hakimiyyətin davamlılığını təkcə qorxu ilə izah etmək kifayət edərdi. Ancaq tarix bizə bunu göstərir: heç bir suverenlik yalnız çılpaq güclə uzun müddət yaşaya bilməz. Burada Gramsci oyuna girir Qramşi Marksın, Engelsin, Leninin xəttini tərk etmir. Əksinə, onu dərinləşdirir. Dövlətin təkcə zülm aləti olmadığını, həm də razılıq doğuran nizam-intizam qurduğunu göstərir. İnsanları təkcə polis, məhkəmə, ordu və ya qanun idarə etmir. Məktəbdə, mediada, mədəniyyətdə, ailədə və gündəlik həyat vərdişlərində də idarə olunur. Suverenlik təkcə küçələrdə deyil, şüurlarda da bərqərar olur. Ona görə də dövlət təkcə repressiv deyil, həm də normallaşdırıcı qüvvədir. O, həm də bizə nəyin ağlabatan, nəyin qanuni, nəyin təhlükəli, nəyin “nazadsız” olduğunu öyrədir. Beləliklə, itaət yalnız zorla deyil, qəbul, vərdişlər və gündəlik həyatın görünməz pedaqogikası ilə istehsal olunur Burada mühüm bir hədd görünür: Dövlət sadəcə qanunvericilik strukturu deyil. Eyni zamanda hansı həyat tərzinin tanınacağını, hansı tələblərin dinləniləcəyini, hansı etirazların yatırılacağını müəyyən edən də sifarişçidir. O, gücünü təkcə güc tətbiq etmək qabiliyyətindən deyil, həm də legitimlik yaratmaq qabiliyyətindən alır Təbii ki, müasir siyasi fikrin daxilində dövlətə daha müsbət yanaşan xəttlər də var. Lokkdan tutmuş Monteskyeyə qədər uzanan liberal ənənə dövləti mütləq hakimiyyətin aləti kimi yox, hüquqların təminatı kimi qəbul edir. Bu anlayışda dövlətin əsas funksiyası şəxsiyyətin həyatını, əmlakını və azadlığını qorumaq, özbaşınalığı qanunla məhdudlaşdırmaq və hakimiyyət bölgüsü yolu ilə siyasi hakimiyyətə nəzarət etməkdir. Qanunun aliliyi ideyası da buradan qidalanır Ancaq tarix bizə başqa bir şeyi də göstərdi: Kağızdakı bərabərlik həyatda bərabərliyə heç də həmişə uyğun gəlmir. Nə qədər güclü konstitusiya prinsipləri ortaya çıxsa da, iqtisadi hakimiyyət müəyyən əllərdə cəmləşərsə, bürokratik struktur qapalı olarsa, siyasi mədəniyyət tənqidi vətəndaşlığı deyil, itaətkarlığı təşviq edərsə, dövlətin formal neytrallığı real sosial bərabərsizlikləri görünməz edə bilər. Ona görə də məsələ təkcə dövlətin qanunla məhdudlaşdırılmasında deyil. Məsələ burasındadır ki, o qanun kimin xeyrinə işləyir? Bu müzakirələr içərisində Mustafa Kamalın dövlət anlayışı ayrı bir yerdə önə çıxır. Çünki onun qurduğu siyasi çərçivədə dövlət təkcə ictimai asayişi təmin edən orqan deyil, həm də milli istiqlal, xalq suverenliyi və müasirləşmə hədəflərinin mütəşəkkil formasıdır. Dağılan imperiyadan sonra qurulan bu dövlət bir xalqın öz müqəddəratını qorumaq istəyidir. Bu baxımdan dövlət təkcə təhlükəsizlik vasitəsi deyil, həm də qurucu tarixi bir addımdır. O, təhsildən hüquqa, vətəndaşlıq anlayışından ictimai həyata geniş transformasiyanın daşıyıcısıdır Ancaq nəzərə alınmalı olan kritik hədd buradan başlayır. Əgər xalq adına qurulan dövlət zaman keçdikcə xalqdan yuxarı söz deyən bir cihaza çevrilərsə, cəmiyyəti azad etmək üçün qurulan mərkəz cəmiyyəti özünün müəyyən etdiyi sərhədlər daxilində məhdudlaşdırmağa başlasa, legitimlik quruculuğu ilə mərkəzi hökmranlıq arasındakı sərhəd silinsə, dövlət xalqı ayağa qaldıran bir güc olmaqdan çıxa bilər, xalqın qərarını xalqın himayəsinə götürən sərəncama sıçraya bilər. Tarix bizə dəfələrlə göstərdi ki, təsis iradəsi ilə bürokratik sərtlik arasındakı məsafə heç də həmişə aydın olmur. Ona görə də qurucu dövlət təcrübələrini qiymətləndirərkən təkcə niyyətlərə deyil, həm də zamanla ortaya çıxan institusional strukturlara, nəzarət mexanizmlərinə, vətəndaş münasibətlərinə nəzər salmalıyıq. Onun real siyasi imkanlarına da baxmaq lazımdır Bakunin kimi anarxistlər isə etirazı daha radikal əsaslandırırlar. Onların fikrincə, mərkəzi güc hansı ad altında görünsə də, zaman keçdikcə cəmiyyəti ağırlaşdıran bir ağırlığa çevrilir. Qorunma vədi ilə qurulan quruluş sonda itaət tələb edən bir maşına çevrilə bilər. Ona görə də nizam-intizamın dövlətsiz də mümkün olduğunu iddia edirlər. Onlar deyirlər ki, həmrəylik, könüllü birləşmə, üfüqi təşkilatlanma və azad əməkdaşlıq sosial həyatın əsası ola bilər Lakin burada ciddi nəzəri və praktiki problem var. Marksist ənənə baxımından anarxizmin əsas dilemması ondan ibarətdir ki, o, kapitalist dövlət quruluşundan birbaşa sinifsiz və dövlətsiz cəmiyyətə keçidin mümkün olduğunu güman edir. Lakin dövlətin siniflər yoxa çıxmadan yoxa çıxması o demək deyil ki, hakimiyyət münasibətləri avtomatik olaraq yox olacaq. Əksinə, belə bir boşluq çox vaxt daha mütəşəkkil qüvvələrin, yəni kapitalın, yerli güc mərkəzlərinin və ya digər dominant strukturların əraziyə nəzarət etməsinə gətirib çıxarır Odur ki, anarxizmin anti-avtoritarizmi nəzəri cəhətdən cəlbedici görünsə də, praktikada ciddi bir dalana dirənmə riski daşıyır. Üstəlik, Bakunin anarxizmini marksizmin bir alt qolu və ya məktəbi kimi görmək düzgün deyil. Anarxizm marksizmdən irəli gələn bir variant deyil, onun dövlət, keçid prosesi və inqilab strategiyası ilə bağlı əsas müddəalarına zidd bir xəttdir. Marksizm sinifsiz cəmiyyətə gedən yolun tarixi keçid anı olan proletariat diktaturasından keçdiyini iddia edərkən, anarxizm bu keçid anını rədd edir. Buna görə də, hər iki yanaşma vətəndaşsız azadlıq axtarışında eyni üfüqə baxsa da, oraya çatmaq üçün yolun təbiəti ilə bağlı bir-birindən kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Bu müxalifətə baxmayaraq, anarxist etirazın azadlıq tələbi baxımından mənəvi çəkisini qiymətləndirmək olmaz Ancaq burada romantizmə qapılmamalıyıq. Dövlətin zəiflədiyi yerdə azadlıq yaranmır. Bəzən dövlətin geri çəkildiyi yerdə söz xalq deyil, kapital olur. Bəzən qanunun batil olduğu yerdə bərabərlik yox, güclülərin nizamı bərqərar olur. Ən mütəşəkkil, ən varlı, ən silahlı öz sözünü deyir. Bu gün iş həyatının tənzimlənməsinin, sosial hüquqların məhdudlaşdırılmasının, dövlət xidmətlərinin bazara ötürülməsinin, vətəndaşların müştəri kimi qəbul edilməsinin arxasında çox vaxt belə bir vəziyyət dayanır. Ona görə də nə dövləti kor-koranə tərifləmək, nə də vətəndaşsızlığın romantik müdafiəsi inandırıcı deyil Əsl məsələ dövlətin olub-olmaması deyil. Əsl məsələ siyasi hakimiyyətin necə qurulduğu, necə məhdudlaşdırıldığı və kimin xeyrinə işlədiyidir Bu gün bu sual daha da alovlanır. Çünki dövlət artıq sadəcə sərhədləri qoruyan və ya qanunları icra edən mexanizm deyil. O, həm də əməyə nəzarət edən, kapitalı qoruyan, immiqrasiyaya nəzarət edən, müharibələri qanuniləşdirən, vətəndaşlığı müəyyən edən, müxalifəti məhdudlaşdıran və ictimai həyatın çərçivəsini çəkən əsas güc mərkəzidir. Bir tərəfdən təhlükəsizlik vəd edir, digər tərəfdən isə nəzarəti artırır. Bir tərəfdən haqqın qoruyucusu olduğunu deyir, digər tərəfdən də həmin hüquqların hüdudlarını müəyyən edir. O, bir tərəfdən xalqın adından danışır, digər tərəfdən də sabitlik, asayiş, milli təhlükəsizlik naminə xalqın tələblərini boğa bilir Biz bunu təkcə böyük nəzəriyyələrdə deyil, həm də gündəlik həyatda görürük. İşə qəbulda meritokratiya qohumbazlıqla əvəz olunduqda, sosial yardım vətəndaşlıq hüququndan sədaqət münasibətinə çevrildikdə, ictimai asayiş zəminində həmkarlar ittifaqı etirazları yatırıldıqda, universitetlər elmi muxtariyyətdən çıxarılıb inzibati itaətə məcbur ediləndə dövlətin kimin üçün fəaliyyət göstərdiyi daha aydın görünür. Çünki dövlətin əsl siması konstitusiyada yazılan mücərrəd prinsiplərdən çox, böhran və maraqların toqquşması zamanı kimin yanında olması ilə üzə çıxır Sual indi daha çılpaqdır: dövlət vətəndaşları qoruyurmu? Yoxsa onu idarə olunan, cərgədə saxlanılan və itaət etməyə məcbur edilən kütləyə çevirir? Bu, sosial ədalətin təminatıdırmı? Yoxsa imtiyazların, qohumbazlığın və bürokratik hökmranlığın sipərinə çevrilir? Bu, xalqın iradəsini artırırmı? Yoxsa xalqın adından danışıb onu siyasətdən sıxışdırır? Bütün müzakirə eyni yerə qayıdır. Məsələ təkcə dövlətin mövcudluğunda deyil. Məsələ odur ki, dövlət kimin dövlətidir. Söhbət kimin adından danışmasından, kimi himayə etməsindən, kimi görünməz etdiyindən, kimi susdurmasından gedir. Hobbsun qorxudan yaranan dövləti, Marksın sinfi dövləti, Engelsin dövlətin tarixi təhlili, Leninin repressiya aparatını vurğulaması, marksizm-leninizmin proletariat diktaturası və dövlətin solması tezisi, Qramşinin Razılıq doğuran hegemonluq ideyası, liberalizmin qanunla məhdudlaşan dövlət iddiası, Mustafa Kamalın müstəqillik və xalqın suverenliyinə əsaslanan qurucu dövlət anlayışı, Bakunin kimi anarxistlərin vətənsiz azadlıq axtarışı əslində tək bir problemin fərqli simalarıdır Bu sual bütün ağırlığı ilə bu gün də qarşımızda dayanır: İnsan əli ilə qurulan siyasi nizam həqiqətənmi insanları və ya gücü böyüdür? Xalqın adına qurulan nizam həqiqətənmi vətəndaşı tabe edir, yoxsa onu sadəcə idarə olunacaq bir cəmiyyətə çevirir? Nəticə etibarı ilə məsələ belədir: Dövlət xalqın iradəsini gücləndirirsə, bərabərliyi gücləndirirsə, ədaləti qoruyursa, vətəndaşı passiv subyektə deyil, fəal subyektə çevirirsə, qanunidir. Amma xalqın adından danışıb xalqı susdurursa, təhlükəsizlik deməklə azadlığı məhdudlaşdırırsa, qanun deməklə bərabərsizliyi artırırsa, əmr deməklə etirazı yatırırsa, dövlət ümumi həyatın təminatı deyil, hakimiyyətin sipərinə çevrilir Çünki dövlətin real dəyəri onun nə qədər güclü görünməsi ilə deyil, vətəndaşlarını nə qədər gücləndirməsi ilə ölçülür. Xalqı böyütməyən və vətəndaşlara söz və qərar vermək səlahiyyəti verməyən hər hansı nizam daimi legitimlik yarada bilməz. Dövlət xalq üçün varsa mənalıdır. Əgər xalqı razı salmaq üçün mövcuddursa, artıq dövlətin nüfuzu deyil, cəmiyyətin şərəfi və vətəndaşların iradəsi qorunmalıdır