Müstəmləkəsiz media - Halil Karapaşaoğlu

Azad qəzetlər üçün ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də medianın və jurnalistlərin kapitalla münasibətlərini uzaq tutması, hətta bu əlaqələri qırması və ya minimuma endirməsidir. Müəyyən jurnalistlərin öz reklamları ilə paytaxta, yaxud birbaşa media rəhbərlərinə işləməsi jurnalistlərin fikir və ifadə azadlığı, yaxud cəmiyyətin xəbər almaq azadlığı üçün ciddi təhlükələr yaradır. Qazeddaçılar bu məsələdə ciddi çətinliklərlə üzləşirlər Jurnalistika ən xüsusi peşələrdən biridir. Jurnalist üçün paytaxt mərkəzləri ilə haqq-hesab çəkmək, siyasətçilərdən hesab sormaq, aldığı təhdidlər qarşısında öz peşəsini qorumağa çalışmaq, təbii ki, ailəsini, ailəsini dolandırmaq çox çətindir. Üstəlik, qazeddaçılar həbs olunmağa çalışılır və həbs edilir. Qazeddaistlərin öldürülməməsinə sevinməliyikmi? Gəldiyimiz məqam budur? Xüsusən də mətbuatımızda yuxarıda qeyd etdiyim məsələlər müəyyən qədər müzakirə olunub. Təbii ki, kifayət deyil. Media ilə kapitalın münasibəti müzakirə olunduğu halda, bizim mediada media ilə müstəmləkəçilik münasibəti müzakirə olunubmu? Dekolonizasiya olunmuş media nə deməkdir? Bu, müzakirə etməli olduğumuz məsələlərdən biridir. Çünki medianın azadlığı birbaşa cəmiyyətin azadlığı ilə bağlıdır. Qıprizin şimalında kapital münasibətləri və sinfi münasibətlər Türkiyə tərəfindən süni şəkildə qurulmuşdu. Bəzi yazılarımda şimalda kapitalın və siniflərin formalaşması proseslərinə dair qanunların necə formalaşdığını izah etməyə çalışmışam. Mətbuat-kapital münasibətlərini müzakirə etməzdən əvvəl, bəlkə də, mətbuatla Türkiyə arasındakı əlaqələri müzakirə etmək lazımdır Dekolonizasiya olunmuş media post-müstəmləkəçilik nəzəriyyəsində qərb mərkəzli dili və mediadakı perspektivi tənqid edən perspektiv təklif edir. Müstəmləkəçilik mərkəzli medianın və yerli xalqların azadlıq prosesini vurğulayan media konsepsiyasının aradan qaldırılması dekolonizasiya olunmuş medianın ən mühüm məqsədlərindən biridir. Müstəmləkəçilik kontekstində xəbərlər kimlər tərəfindən hazırlanır və kimin maraqlarına xidmət edir? Gazeddasda mətnlər hazırlanarkən insanın təmsili necə müəyyən edilir? Mediada hansı dil üstünlük təşkil edir? Mənim demoqrafik ifadəm xəbərlərdə və mediada necə əks olunur? Bu və buna bənzər suallar müstəmləkəsiz medianın mühüm suallarından bəziləridir Mətbuatımızda ən böyük problemlərdən biri Turq köçkünlərinin müstəmləkəçiliyinin yazılı və ya yazılmamış qaydalarının məcmusu olan Turğluq müqaviləsinin tətbiq etdiyi müqavilənin üstünlüyüdür. Yəni mediaya hakim olan Türkiyənin Qprizin şimalında hüquq və mənafelərini qanuniləşdirən bir dildir. “Kıbrıs Rum İdarəsi” ifadəsi olmasa da, cibində Rum Cümhuriyyəti vətəndaşını daşıyan qazeddaçılar bu ifadəni işlədirlər. Bu, Türkiyənin bizə tətbiq etdiyi terminologiyadır. Ancaq eyni jurnalistlər Qprizin şimalını “Kıbrıs Türk Administrasiyası” adlandırmırlar. Onlar “Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti” ifadəsini işlədirlər ki, bu da Türqlük müqaviləsinin təlqinidir 1958-ci ildə Turq dərin dövlətinin bir qruplaşması olan TMT, qaraçı dilində danışan qaraçıların ləqəblərini dəyişdirdi. 1974-cü ildən Türkiyə dövləti Qırığda yaşayan qaraçıların adlarını dəyişdirdi. Mediamız bu adları Turq köçkün müstəmləkəçiliyinin bizə tətbiq etdiyi şəkildə istifadə edir. Yaşayış yerlərimiz türkləşib. İpsillatın Türkiyənin Sütlücə qəsəbəsi adı ilə nə əlaqəsi var? Kufez də eyni şəkildə Çamlıca oldu. Çamlıca da Türkiyənin bir qəsəbəsidir. Qazılıq Mağustaya hardan gəldi, niyə gəldi? Qarava niyə Alsancak oldu? Qaravanın İzmirlə nə əlaqəsi var? Müstəmləkəçi fededdiyi tobragların və məskənlərin adlarını dəyişdirərək yerlilərin şüurunu aradan qaldırır və fededdiyi tobralarda öz gendini qurur. Qurban edilən tobralar müstəmləkəçinin kobiasına çevrilir. Transformasiya etdikcə öz varlığını qanuniləşdirir. İngilislər Amerikanı fəth etdikdə, 1607-ci ildə müvafiq yaşayış məntəqələrini Ceymstaun adlandırdılar. Ceymstaun adı Britaniya Kralı Ceymsdən gəlir. Əvvəlcə Amerika qarşımızda Britaniya İmperiyasının surəti kimi dayanırdı. Mediamız və qazeddaistlərimiz bunları rədd etmək əvəzinə, bu yaşayış məntəqələrini müstəmləkəçilərin işğalı/dağdırması kimi işıqlandırdılar. İctimai şüur ​​formalaşa bilmədi. Gənc nəsillər bu yaşayış məntəqələrinin adlarının çoxunu bilmirlər. Müstəmləkəçilərin yerli əhaliyə tətbiq etdikləri dil də qazeddaistlər tərəfindən mənimsənildi. Qəsəbələrimizin orijinal adlarını mətbuatımızda müdafiə edə bilmədik. Halbuki, torpaqları müstəmləkə olan qazeddalıların ortaya qoyması bir müqavimət növü deyildimi? Cəbriağa gələn qaraçılar işğal olunmuş ərazilərə köçənlər, işğal olunmuş ərazilərə köçənlər, bufer zonada əkinçiliklə məşğul olanlar kimi müxtəlif səbəblərdən həbs ediliblər. Bu “sərhəd pozuntusu” və ya “məhdudiyyət zonasının pozulması” kimi ifadələr mətbuatımızda da öz əksini tapır. Bu sərhəd və ya minimum bölgə ifadəsi Turq məskunlaşan müstəmləkəçiliyi və Turğluq müqaviləsinin bizə tətbiq etdiyi bir terminologiyadır. Bununla belə, biz Kiprizlilər özümüzü vətənimizin zəbt olunmuş bir hissəsindən azad olmuş kimi göstəririk. O sərhəd bizim sərhədimiz deyil, o minimum qadağa zonası bizim minimum məhdudiyyət zonamız deyil. Kipr türkləri bizə Kıbrıs Respublikası vətəndaşlarının həmin şəxsiyyətinin üstündəki sərhədi və aşağı bölgəni göstərə bilərmi? Hansı kipr türkü o kimliyin üstündəki qadağan olunmuş hərbi zonanı bizə göstərəcək? Pafos və Larnaka təyyarə bölgələrindən uçan, Kipriz Respublikasının tətil bölgələrində günəş vannası qəbul edən, bazarlarda alış-veriş edən, xəstəxanalarda müalicə alan, uşaqlarını Kıbrıs Respublikasında məktəbə göndərənlər şəxsiyyət vəsiqələrində həmin qadağan olunmuş bölgəni göstərəcəkmi? Müstəmləkəsiz medianın istifadə etdiyi dil də bunları rədd etməlidir. Bu sərhəd bizim sərhədimiz deyil. Bu “minimum istisna zonası” bizim minimum istisna zonamız deyil. Kiprizlilərin gündən-günə gözdən düşdüyü bu şəraitdə, Türkiyənin paketləri və qanunlarına görə Kıbrıslıların sistemli şəkildə məhv edilməsi prosesinin getdiyi bu şəraitdə hələ də Türkiyənin sizin üçün gəldiyini düşünürsünüz? Məsələn, miqrant və məskunlaşma terminologiyası. Bu barədə əvvəllər məqalə yazmışdım. Qəsəbələrlə bağlı bu terminologiya mətbuatımızda işlədilmir. Əgər istifadə etmək lazım gələrsə, göşmen ifadəsi işlədilir. Lakin köç və məskunlaşma eyni şey deyil. Bununla bağlı “Türklər Kiprdə məskunlaşıblarmı?” “Yenidüzen” qəzetində yazı yazmışdım (Karapaşaoğlu, 2025). Bu yazıda mən məskunlaşma və miqrasiya arasındakı fərqi anlamağa çalışdım. Bu fərq siyasi fərqdir. Məsələn, bizim mediada bu terminologiya heç vaxt işlədilmir. Bu terminologiya dekolonial medianın mühüm ifadəsidir. Bu terminologiya yerli mediada geniş istifadə olunur. Amerika və Fələstindəki yerli media orqanları immiqrantlar və qəsəbələr arasında fərq qoyur. Bunu onlar öz xəbər məqalələrində və köşə yazılarında ifadə edirlər Dekolonizasiya olunmuş mediaya yerli sahiblik azadlıq mübarizəsi üçün ən vacib vasitələrdən yalnız biridir. Yerli media orqanlarının anti-kapitalist, anti-feminist, anti-militarist, Margsis media dilini işlətdikləri kimi müstəmləkəsiz bir media dilini istifadə etməsi də sosial şüurun artırılması baxımından ciddi faydalar verəcək. Niyə sosialist qazeddaistlər iş adamı əvəzinə padron ifadəsini işlədirlər? Sinfi ziddiyyətləri işıqlandırmaq, müstəmləkəçilərlə istismar olunanlar arasındakı fərqi görünən etmək, istismar edilən qulların istismarını normallaşdırmamaq üçün. Niyə mətbuatımızda Türkiyəni qeyri-ciddi adlandırmaq üçün “müstəmləkəçi” və ya “işğalçı Türkiyə” ifadələri işlədilir? Bunun xərci varmı? Qəzetimizin yazarları bunu yazmağa başlasalar, onlara valilik tərəfindən xəbərdarlıq ediləcək. Qəzetlərimiz müstəmləkəsiz media dilindən istifadə etməyə başlayanda onları reklam edən şirkətlər onların yayımını dayandıracaqmı? Qəzetlərimiz müstəmləkəsiz medianın dilindən istifadə etməyə başlayanda bu media orqanları marginallaşacaqmı? Media orqanları terrorçu elan ediləcəkmi? Məgər bizim bu qazeddalar öz kəndlərinin adını müdafiə etdiklərinə görə, öz ölkələrinin bütünlüyünü müdafiə etdiklərinə görə “terrorçu” damğası alacaqlar? Yüksək səslə danışan Kiprizlilərin media alət qutusu olan dil müstəmləkə edilibmi? Türğlük müqaviləsinin hegemonluğu altında mətbuatımızda bu dil işlədilirmi? Əgər biz azadlıq proseslərini və alətlərini müzakirə etmək, ictimai şüuru yüksəltmək, müstəmləkəçi ilə istismar olunan arasındakı ziddiyyətləri göstərmək, ərazisizləşməmizə və zülmümüzə qarşı müqavimət alətləri yaratmaq istəyiriksə, mətbuatımızda azadlıq müzakirələrimizə başlamalıyıq. Günün sonunda nə olacaq? Türkiyədə media orqanlarının dilindən istifadə edən, hadisələri onlar kimi düşünən, yazan qəzet yazarlarına, köşə yazarlarına çevriləcəyik. Yəni bütün əhali türkləşdiyi kimi bizim media da türkləşməyəcək? Məgər mətbuatımız işçiləri, kapitalı, dili, Qırıbığa baxışı baxımından türkləşməyibmi? Müharibə türkləşmək təhlükəsi ilə üz-üzə deyilmi? Mətn səslənir versiya: https://youtu.be/DYQIyNfvykM Karapaşaoğlu, Halil. 2025. “Türklər Kiprdə məskunlaşıblarmı?”. Yeni sifariş. https://www.yeniduzen.com/gibrisda-turkiyeliler-yerlesimcidir-23376yy.htm