Ceyhun Nəbi: Qaspıralının şüarı başqa xalqların yaşaması və özünü ifadə etməsidir - QHA - Krım Xəbər Agentliyi

Ceyhun Nəbi, Respublika Siyasi Düşüncə Mərkəzinin prezidenti, müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk baş naziri Nəsib bəy Yusufbəylinin həyatından və onun Qaspirəli Şefika ilə eşq macərasından bəhs edən “Alovlu eşq: Cümhuriyyət və Şəfiqə Sultan” sənədli romanının müəllifi Ceyhun Nəbi; O, kitabı, türk qadın hərəkatının öncüsü Şefika Qaspıralının Azərbaycan günləri, türk maarifçiliyinin ən önəmli adlarından biri olan İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarı ilə bağlı Krım Xəbər Agentliyinə (QHA) qiymətlər verib “ŞƏFİKA HANİMİN AZƏRBAYCAN GÜNLƏRİ İKİ DÖVRDÜR” "Bildiyimiz kimi, Şefika xanımın Azərbaycandakı günləri iki dövrdən ibarət olub. Birinci dövr onun evlilik dövrünə təsadüf edir. Bu, onun iş dövrünə təsadüf edir. Oğulları Niyazi və Zöhrə də onun Azərbaycanda ilk yaşadığı dövrə təsadüf edir. Növbəti dövr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra onun Azərbaycana gəldiyi dövrə təsadüf edir". Azərbaycanlı tədqiqatçı yazıçı aşağıdakı ifadələrdən istifadə edərək qeyd edib ki, Şefika Qaspıralı Azərbaycanda olarkən həyat yoldaşı Nəsib bəy Yusufbəylidən ayrıldıqdan sonra Krıma qayıdıb və bir müddət Krımda yaşayıb Nəbi həmçinin xatırladıb ki, Krım Tatar Milli Konqresinin ilk iclasında 76 millət vəkilinin qatıldığı Rəyasət Heyəti seçkilərinə Şefika Qaspıralının da qatıldığını və seçkilər nəticəsində Numan Çələbi Cihan, Cafer Seydahmet, Abdül Hacıâkim, Abdül Hacıâkim ilə birlikdə Rəyasət Heyətinin yeganə qadın üzvü olduğunu qeyd edib Şefika Qaspıralının Krım Tatar Milli Konqresində 5 qadın millət vəkilindən biri olduğunu vurğulayan Nəbi bunun türk dünyası üçün bir ilk olduğuna diqqət çəkərək, “Azərbaycan (Xalq) Cümhuriyyəti parlamentində qadın deputatlar təmsil olunmurdu, ancaq Cümhuriyyət Xalq Cümhuriyyəti Milli Məclisində 4 qadın deputatın təmsil olunduğunu görürük. Konqres)." dedi “SEFİKA QADIN HÜQUQLARINA BAĞLI TƏŞƏBBÜSLƏRDƏ SƏYƏTLƏRİ VAR” Nəbi onu da qeyd edib ki, Şəfiqə Qaspıralının Azərbaycanda yaşadığı ilk dövrlərdə Azərbaycanda bir neçə xeyriyyə təşkilatı yaratmağa cəhd göstərib: "O dövrdə Çar Rusiyasında artan təzyiqlər səbəbindən onları həyata keçirmək mümkün olmayıb. Üstəlik, dini idarənin, dini nəzarətin, mollaların, din xadimlərinin və Rusiya imperiyasının təsiri buna imkan vermədi, lakin Şefika Qaspıralının Azərbaycanda belə bir təşəbbüsü həyata keçirməsinə imkan vermədi. Qaspıralı “Xanımın Azərbaycanda ikinci dönəminə təsadüf edən Azərbaycan (Xalq) Cümhuriyyəti dövründə qadınların seçmək və seçilmək hüququnun həyata keçirilməsi Nəsib bəy Yusifbəylinin baş nazirlik dövrünə təsadüf edir. Yusufbəylinin həyat yoldaşı Şefika Xanım hər iki dövrdə qadın hüquqları və qadınların təhsili ilə bağlı təşəbbüslərə töhfə verib." Şefika Qaspıralı Azərbaycanı ilk tərk etsə də, onun Azərbaycandakı qohumları; Yusufbəylinin bacı-qardaşlarının Şefika Qaspıralı ilə əlaqə saxladığını, məktub mübadiləsi apardıqlarını qeyd edən Nəbi, “Şefika xanımın Azərbaycanı tərk etməsi onları çox kədərləndirdi. Biz bunu bu məktublarda görə bilərik. Mərhum tədqiqatçı Nazif Qehremanlı bu məktublardan bir neçəsini öz kitabına daxil edib” “DİL, FİKİR VƏ İŞ BİRLİYİ” TÜRKİYƏNİN MÜASİRLƏŞMƏSİNƏ TƏKKİ TƏHVİM VERMİYOR “İsmayıl bəy Qaspıralının bütün Rusiya müsəlmanlarının tarixində xidmətləri var. Bu, “Tərcüman” qəzetinin fəaliyyətə başlaması ilə başladı, çünki bildiyimiz kimi, 1875-ci ildə Azərbaycanda “Əkinci” qəzeti fəaliyyətə başlamış, lakin bu qəzet çox qısa bir müddət fəaliyyət göstərdiyi üçün “Tərcüman” qəzeti qədər təsirli ola bilməmiş və sonra senzuraya görə bağlanmışdır. Rusiya, eləcə də yaxınlıqda yaşayan digər icmalar “Bu nəşr xüsusilə Osmanlı və İran torpaqlarında, hətta Misirə qədər müsəlman cəmiyyətinə təsir etdi. Bunun təsirləri istər-istəməz digər müsəlman cəmiyyətlərində də özünü göstərdi.” Nəbi Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” devizinə də diqqət çəkdi “TÜRK CƏMİYYƏTLƏRİNƏ ÜMUMİYYƏTDƏ “TÜRK” ADILMALIDIR” O dövrdə Rusiya ərazisində yaşayan türk toplumlarının yeganə müsəlman kimliyi idi Bəzi türk cəmiyyətlərinin də tatar kimliyi ilə qəbul edildiyini bildirən Nəbi, "Bildiyimiz kimi, bütün bu türk cəmiyyətləri ümumi olaraq "türk" adlandırılmalıdır və olmalıdır. Sonrakı sovet dövründə bu cəmiyyətlərin müxtəlif adlar altında parçalandığını görürük: azərbaycanlı, özbək, türkmən, tatar və digər adlar altında bu siyasətin türk birliyi ilə həyata keçirilməsinin qarşısının alındığını görürük. cəmiyyətləri, bir idealı ifadə edən və gələcəkdə birləşdirən". dedi Nəbi isə Qaspıralının bu şüarla türk cəmiyyətlərinin müasirləşməsinin əsasını qoyduğunu bildirərək, bu şüarla uyğun olaraq türk cəmiyyətlərinin bir-birinin dillərini, adət-ənənələrini, həyat tərzini öyrənərək ortaq şüurla hərəkət etməsinin hədəfləndiyini qeyd edib 1917-ci il Bolşevik İnqilabından sonra türk toplumlarının yaşadığı torpaqlarda yeni türk dövlətlərinin qurulduğunu xatırladan Nəbi, bu dövlətlərin yaranmasında rolu olan Numan Çələbicihan, Cafer Seydəhmət, Nəsib bəy Yusufbəyli, Alimerdan bəy Topçubaşov, Ayaz İshaqi, Sadri Maksudî Ərsal və Hidrullah kimi adlara diqqət çəkdi Bu insanların Qaspıralı ideallarının həyata keçirilməsi üçün mübarizə apardığını, Qaspıralının ideyaları ilə yaşatdığı dəyərlərdən bəhrələndiyini bildirən Nəbi, “İlk müstəqil və demokratik türk dövlətlərinin qurulmasında bu insanların fəaliyyəti xüsusi diqqətə alınmalıdır” dedi. qiymətləndirməsini etdi NƏBİ RUSİYA TARAFINDAN KRIMDA EDİLDİĞİ HAQQIZLIQ VƏ ZÜLÜMLƏRƏ DİQQƏT ÇƏKLƏDİ Azərbaycanda “Dildə, fikirdə və işdə birlik” şüarının cavabı ilə bağlı Nəbi bu sözləri deyib: Bu gün Azərbaycanda bu devizi reallaşdırmaq üçün mübarizə aparan bir neçə ictimai institut və siyasi dairələr var; Onlar bu istiqamətdə işləməyə çalışırlar. Bu gün bir neçə türk icması müstəqilliklərini elan edib. Bu proses (“Dildə, fikirdə, işdə birlik”) dövlət səviyyəsində həyata keçirilməlidir. Bir neçə qeyri-hökumət təşkilatı (qeyri-hökumət təşkilatları) bu istiqamətdə fəaliyyət göstərir, lakin biz bu işin dövlət səviyyəsində nə dərəcədə həyata keçirildiyinin və nə dərəcədə səmərəli olduğunun tam şahidi ola bilmərik Bildiyiniz kimi, bu gün Krım Rusiyanın işğalı və təsiri altındadır. Onlar (Krım tatarları) öz mədəni fəaliyyətlərini, ictimai-siyasi fəaliyyətlərini həyata keçirə bilmirlər; Onlara tam nəzarət olunur, həbsxanalarda saxlanılır, işgəncələrə məruz qalırlar Bu gün türk cəmiyyətləri Krımda və digər türk torpaqlarında baş verən haqsızlıqları, zülmləri görmürlərsə, İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarının reallaşması üçün bu şüar əslində nə dərəcədə cavab tapa bilər? Belə olan halda biz bu istiqamətdə apardığımız işlərdə səmimi deyilik. İstər Türkiyə, istər Azərbaycan, istər Qazaxıstan, istər Özbəkistan, istərsə də Türkmənistan; fərq etməz. Müstəqil Türkiyə dövləti bu istiqamətdə fəaliyyət göstərməli və Rusiyanın təsirlərini tamamilə azaltmalıdır Ancaq Qaspıralının devizində dil birliyinə önəm verildiyini bildirən Nəbi, "Dilin əhəmiyyəti və rolu çox böyükdür. Biz bunu nəzərə almırıq. Bunu nəzərə almasaq, türk cəmiyyətləri necə birləşib, yaxınlaşa bilər? Siyasi yaxınlaşma başa düşüləndir, rus imperializmi və onun təsiri buna imkan vermir, lakin bunun üçün sivil dillə iş görülməlidir. əvvəlcə istiqamət." qiymətləndirməsini etdi “AZƏRBAYCAN VƏ KRİM RUSİYA ALINAN CƏMİYYƏTLƏR ARASINDA ƏN ZƏKİLİDİR” Digər tərəfdən, Nəbi, "Azərbaycan və Krım Rusiyanın əsarətində olan cəmiyyətlər arasında ən ağıllıdır. Qaspıralı və Həsən bəy Zərdabinin bayrağı altında türk cəmiyyətləri müasirləşməyə başladı. Qaspıralının təşəbbüsü ilə fəaliyyət göstərən dövlət adamları Türkiyə siyasi məmur dövlətlərini yaratdılar: Azərbaycan Respublikası, Türkiyə Cümhuriyyəti, Cümhuriyyəti... yeni bir dövlət qurdular, amma tamam başqa idilər”. “Dini şüarla dövlət qura bilərdilər, sosializm şüarı ilə dövlət qura bilərdilər, amma görürük ki, onlar tam demokratik dövlət sistemi qurdular”. dedi Bundan əlavə, hətta başqa millətlərin nümayəndələrinə öz parlamentlərində yer verdiklərini və onlara mənsub olduqları xalqın adət-ənənələrini, dəyərlərini öz ideyaları ilə yaşatmaq şansı verdiklərini qeyd edən Nəbi, “Qaspıralının şüarı odur ki, təkcə türk cəmiyyətləri deyil, başqa xalqlar da yaşaya, özünü ifadə edə bilsin. yox” dedi NESİB BƏY YUSUFBEYLİ ÖMÜRÜ BÜTÜN ŞƏFİKA QASPIRALI HAQQINDA DÜŞÜNÜB Həmçinin “Alovlu eşq: Cümhuriyyət və Şefika Sultan” sənədli romanı ilə bağlı “Bu, Nəsib bəy Yusufbəylinin həm cümhuriyyət ideallarına, həm də Şefika Sultan xanıma olan sevgisi idi. Bildiyimiz kimi Şefika Xanım Nəsib bəydən ayrılsa da, Nəsib bəy həyatı boyu onun haqqında düşünmüşdür. Əgər düşünməsəydi, 1917-ci ildə Krım işğal olunanda onları Azərbaycana dəvət etməzdi.Nəsib bəy çox narahat idi. Nəsib bəy bolşeviklərin nə düşündüyünü yaxşı bilirdi, çünki Azərbaycanda onlara qarşı müqavimət əməliyyatı gedirdi. Nəsib bəy onların Azərbaycana hər hansı təzyiq göstərəcəklərini qabaqcadan görərdi”. Bu barədə danışan Nəbi Yusifbəylinin bu səbəbdən Şefika xanım və uşaqlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onları Azərbaycana dəvət etdiyini xatırladıb Yusufbəylinin Krım Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasında yaxın dost və tanışlarının rolu olduğunu vurğulayan Nəbi, Krımda olduğu vaxtdan Numan Çelebicihan, Cafer Seydahmet kimi adları tanıdığını bildirərək, son olaraq, “Bəlkə də Azərbaycan və Krım coğrafi baxımdan yaxın olsaydı, Nesibilərə mütləq şəkildə hərbi dəstək verərdi” dedi. O dedi: