Kipr problemində BMT-nin zəifləyən rolu - Yücel Vural

Kipr məsələsində dövri-müvəqqəti dalana dirəniş varmı, yoxsa şimalda seçkilərdən əvvəl gözlənilən yeni proses hələ başlamadan iflasa uğrayıb? Heç kim ikinci yer ehtimalını qəbul etmək istəmir. Amma indiki vəziyyətin hara doğru inkişaf edəcəyi bəlli deyil. Beləliklə, Kipr problemi boşluqda qalır. Hər kəs indiki statusu və ya statusunun olmaması ilə təkdir Aydındır ki, Kipr problemində təsirli olan, yəni prosesi başlatan və prosesin gələcəyində söz sahibi olan BMT-nin (Təhlükəsizlik Şurası və Baş Katib) indiki beynəlxalq və regional şəraitdə öz rolunu saxlamaqda çətinlik çəkir BMT təşkilatının nöqteyi-nəzərindən demək olar ki, Kipr problemində həm Təhlükəsizlik Şurası, həm də Baş Katib effektivdir. Son zamanlar Kipr məsələsində adını ən çox dilə gətirən baş katib olub. Amma bu vəziyyət bizi BMT baş katibinin təkbaşına səmərəli təşəbbüslə çıxış edəcəyini düşünməyə vadar etməməlidir. Baş katib digər beynəlxalq məsələlərdə olduğu kimi, Kipr məsələsi ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Məlum olduğu kimi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Kiprlə bağlı qərarlarına əsasən, Kipr problemi tərəflər arasında danışıqlar və siyasi bərabərliyə əsaslanan iki icmalı, iki zonalı federal dövlətin həyata keçirilməsi yolu ilə həll edilməlidir. Baş katib bu çərçivədə qalır, lazım bildiyi təşəbbüsləri öz üzərinə götürür və prosesin uğurla başa çatmasını təmin etməyə çalışır Baş katibin məruzələrində əks olunan münasibətinə görə, tərəflər hərtərəfli həll üçün zəmin yaradacaq qarşılıqlı etimad mühitinin yaradılmasına cavabdehdirlər. Əslində, son zamanlar şəxsi nümayəndəsi vasitəsi ilə bu vəziyyəti daim vurğulayır. Bu səbəbdən də baş katib BMT adından tərəflərdən Kiprlilərin gündəlik həyatda qarşılaşdıqları problemlərin həlli üçün müəyyən addımlar atmalarını və təşəbbüslər tapmalarını gözləyir. İki icma arasında əlaqəni təmin edən keçid məntəqələrinin sayını artırmaq səyləri bu gözləntiləri ifadə edən cari nümunədir Amma aydındır ki, tərəflər bu gözləntiyə cavab verəcək ümumi münasibət formalaşdıra bilməyiblər BMT-nin Baş Katibi icmalararası təmas artdıqca və genişləndikcə cəmiyyətlərin bir-birini daha yaxından tanıyacağını və anlayacağını və buna görə də istənilən həllə dəstək olma ehtimalının artacağını güman edərək üzərinə düşəni edir. Keçid məntəqələri fəaliyyətə başlayandan sonra baş verənlər bunun gözardı edilə bilməyəcəyi bir ehtimal olduğunu sübut edir BMT baş katibinin mövcud vəziyyətdən çıxmaq üçün yeni təşəbbüsü Təhlükəsizlik Şurasının prosesə fəal müdaxiləsini tələb edir. Lakin Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü ilə başlayan və ABŞ-İsrail cütlüyünün Yaxın Şərqdəki hərəkətləri ilə intensivləşən beynəlxalq sistemə təsir edən təlatümlər BMT Təhlükəsizlik Şurasının effektivliyini məhdudlaşdırıb. Bu vəziyyətin yaxın gələcəkdə dəyişəcəyinə dair hər hansı əlamət görmək çox çətindir. Nəticədə beynəlxalq sistem Avropanı təhdid edən Ukraynaya təcavüzün və ABŞ, İsrail və İran arasında müharibənin yaratdığı qeyri-sabitliyə təslim olmuş kimi görünür. İranla müharibəni davam etdirmək əzmində olan ABŞ-ın və Ukrayna vasitəsilə Avropaya qılınc yelləməkdə israrlı Rusiyanın mövcudluğu beynəlxalq sistemdə qeyri-sabitliyi saxlamaq üçün kifayətdir! Kiprdə həll prosesində ciddi bir canlanma olacaqsa, bunun mütləq BMT Təhlükəsizlik Şurasının dəstəyinə ehtiyacı var. Lakin bugünkü şəraitdə BMT Təhlükəsizlik Şurasında bu cür dəstəyin çərçivəsini yaratmaq çox çətindir, hətta qeyri-mümkündür. O zaman deyə bilərik ki, Kipr probleminin həlli prosesində “BMT-nin rolu” ilə həlllə bağlı “BMT-nin parametrləri” arasında fərq qoyma ərəfəsindəyik. Əgər məlum səbəblərdən BMT Təhlükəsizlik Şurası Kipr probleminin həllində fəal rol oynaya bilmirsə, BMT parametrlərindən istifadə etməklə başqa bir beynəlxalq təşəbbüslə həll prosesini yoluna qoymaq olarmı? Aİ-yə BMT parametrləri çərçivəsində həll prosesinin irəliləyişində daha fəal rol oynamağa imkan verən bəzi amillər artıq mövcuddur Bu amillərin başında Kiprin Aİ-yə üzvlük daxildir. Aİ-yə üzvlük cəmiyyət olaraq iştirakını təmin edə bilməsə də, Kipr türkləri üçün də mühüm nəticələr verdi. Bundan əlavə, Aİ həll yoluna çatana qədər Kipr türklərini Aİ-yə hazırlamaq məqsədinə sadiqdir Aİ-nin rolunu dəstəkləyən ikinci amil Türkiyənin Aİ səyahətini yenidən müəyyən etmək üçün qarşılıqlı meyldir. Türkiyənin yenilənmiş AB perspektivi Bu həm də Aİ-nin Kipr problemində daha fəal rol almasına zəmin yaradacaq. Türkiyənin AB-dən alacağı yaşıl işığı müsbət qiymətləndirməsi tamamilə mümkündür. Belə olan halda Aİ-nin daha fəal rol alması asanlaşacaq Aİ-nin Kipr problemində fəallaşmasına dəstək verən başqa bir fakt üçüncü amil kimi ortaya çıxır. Bu, Türkiyənin Avropanın kollektiv təhlükəsizliyində oynadığı şəksiz roldur. Türkiyənin artıq NATO vasitəsilə Avropanın kollektiv təhlükəsizliyində iştirak etdiyini nəzərə alsaq, yenilənmə ehtimalı çox yüksək olan AB-nin yeni təhlükəsizlik siyasəti də Kipr probleminin ən çətin aspektlərindən birini təşkil edən “təhlükəsizlik və təminatlar” mövzusunda daha ahəngdar diskursların yaranmasına töhfə verə bilər. Hazırkı vəziyyətdə Türkiyənin regional tənlikdə Kiprlə bağlı hansısa addım atması çox çətin görünür. Bu, təkcə Türkiyənin seçimi ilə məhdudlaşan bir məsələ deyil. Türkiyə şərqində və cənubunda nələr olacağını anlamağa çalışarkən, fəaliyyət sahəsini məhdudlaşdıran başqa bir inkişafla da üzləşdi. Bu, İsrailin Kipr yunan tərəfi və Yunanıstanla ciddi yaxınlaşmasıdır. ABŞ-ın bölgə siyasətinin kölgəsində formalaşan bu yaxınlaşma Türkiyə prizmasından baxdıqda şübhə doğurur və Türkiyənin təsirini regional bərabərlikdən tamamilə çıxarmaq deyilsə, zəiflətmək məqsədi daşıdığı açıq-aydın görünür. Belə bir vəziyyətdə Türkiyənin hazırkı münasibəti araşdırıldığında Kiprdə ciddi müsbət addımlar atmaqdansa gözləməyi üstün tutacağı anlaşılır. Kipr məsələsi ilə bağlı son vaxtlar inkişaf etdirdiyi müsbət ritorikanı ayaqlar altına atmış kimi, 'hərbi zona' səbəbini göstərməklə sadə keçid məntəqəsinin belə açılmasının qarşısının alınmasının başqa yolu yoxdur Türkiyə ilə münasibətləri yenidən yoluna qoyan AB-nin BMT-nin zəifləyən rolunu paylaşaraq Kipr problemində daha fəal rol alması həm də beynəlxalq sistemdə getdikcə artan təlatümlərin Kipr üzərində yarada biləcəyi mənfi təsirlərdən qorunmaq üçün çıxış yolu təklif edir Yəni Şərqi Aralıq dənizində regional tarazlıqları yenidən formalaşdırmaq üçün “qılınc yelləyən məşqlərə” girmək əvəzinə, AB əsasında əməkdaşlıq və həll prosesinin nəzərdə tutulması daha məntiqli görünür