Bakı Zirvəsi və Türk dünyasının taleyin dəhlizi: Zəngəzur - Mehmet Gökhan Özçubukçu - QHA - Krım Xəbər Agentliyi

Azərbaycanın paytaxtı Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Hökumət Başçılarının/Vitse Prezidentlərinin Zirvə görüşü türk dünyasının gələcəyi üçün diplomatik görüş olmaqla yanaşı, həm də yeni geosiyasi paradiqmanın bəyannaməsidir. This summit clearly demonstrated that the "Turkish world integration" discourse, which has been expressed for many years, has moved beyond the rhetorical level and is progressing through concrete strategic projects Beynəlxalq sistemin getdikcə kövrəkləşdiyi, qlobal ticarət xətlərinin təhlükəsizliyinin şübhə altına alındığı, enerji-geosiyasi rəqabətin gücləndiyi bir vaxtda baş tutan bu sammit vaxt baxımından da diqqətçəkəndir. Xüsusilə Ukrayna-Rusiya müharibəsindən sonra şimal xətlərinin zəifləməsi və Qırmızı dənizə əsaslanan risklərin artması alternativ ticarət dəhlizlərini daha dəyərli edib. Bu kontekstdə türk dünyasının coğrafiyası təkcə regional deyil, qlobal miqyasda da strateji üstünlüklər təqdim edir Bakıda keçirilən danışıqlarda gündəmə gələn ən kritik mövzu nəqliyyat və əlaqə layihələri olub. Zirvə toplantısında ifadə edilən baxış türk dövlətləri arasında ticarətin artırılması və investisiya əlaqələrinin dərinləşdirilməsi, eləcə də bu əlaqələri mümkün edəcək infrastrukturun yaradılmasına yönəlib. Əslində, nəqliyyat şəbəkələrinin gücləndirilməsi və tranzit imkanlarının artırılması türk dünyasının ortaq prioriteti kimi qarşıya çıxıb Bu məqamda iki strateji layihə önə çıxır: Zəngəzur dəhlizi və mərkəzi dəhliz. Bu layihələr birlikdə qiymətləndirildikdə Türk dünyasının təkcə öz daxilində deyil, qlobal ticarət sistemində də yeni rol almağa hazırlaşdığını görmək olar. Yəni, Bakı Zirvəsi türk dünyasının “coğrafi reallıq”dan daha çox “geosiyasi aktor”a çevrilməsi prosesində mühüm astanadır ZƏNGƏZUR DƏHLİZİ: TÜRK DÜNYASININ GEOSİYASİ XƏTTİ Zəngəzur dəhlizi Bakı Sammitinin ən kritik və mübahisəli mövzusu kimi önə çıxır. Bu dəhliz zahirdə Azərbaycanın materik hissəsini Naxçıvanla birləşdirən nəqliyyat layihəsi kimi görünsə də, əslində daha geniş geosiyasi məna daşıyır. Çünki bu xətt Türkiyə ilə Türküstan arasında fasiləsiz quru əlaqəsini təmin edərək türk dünyasını fiziki cəhətdən birləşdirəcək potensiala malikdir Bu dəhlizin açılması türk dövlətləri arasında məsafə anlayışını kökündən dəyişəcək. Bu gün coğrafi kopukluğa görə parçalanmış bir quruluşa malik olan Türk dünyası, Zəngəzurun tanıtımı ilə bir-birinə kəsilməz bir xəttlə bağlanacaq. Bu vəziyyət təkcə maddi-texniki deyil, həm də psixoloji və siyasi transformasiya deməkdir. Çünki coğrafi bütövlük siyasi inteqrasiyaya yol açan əsas elementlərdən biridir İqtisadi nöqteyi-nəzərdən Zəngəzur dəhlizinin ən mühüm üstünlüklərindən biri ticarət vaxtlarını və xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmasıdır. Çindən Avropaya uzanan ticarət xətlərində zaman və xərc faktorları həlledici rol oynasa da, bu dəhliz türk dünyasını cəlbedici tranzit marşrutuna çevirə bilər. Bu, region ölkələrinin tranzit gəlirlərini artırmaqla yanaşı, onların istehsal və logistika mərkəzlərinə çevrilməsinə zəmin yaradacaq Lakin Zəngəzurun əhəmiyyəti artdıqca üzləşdiyi müqavimət də artır. Xüsusilə, Ermənistanın dəhlizə qarşı çıxması layihənin qarşısında duran ən mühüm maneələrdən biridir. Bundan əlavə, İran kimi regional aktyorlar bu dəhlizin onların geosiyasi mövqelərini zəiflədə biləcəyini əsas gətirərək uzaq mövqe nümayiş etdirirlər. Bu vəziyyət onu göstərir ki, Zəngəzur təkcə iqtisadi layihə deyil, həm də çoxqatlı hakimiyyət mübarizəsi sahəsidir Üstəlik, indiki şəraitdə dəhlizin hələ tam icra olunmaması prosesin kövrəkliyini ortaya qoyur. Zəngəzur məsələsi diplomatik baxımdan “gözləyən” vəziyyətdədir və regionda baş verən siyasi proseslərdən asılı olaraq formalaşır. Bu, aydın şəkildə göstərir ki, layihənin gələcəyi təkcə texniki deyil, həm də siyasi iradədən və beynəlxalq balanslardan asılıdır ORTA DƏHLİL: QLOBAL TİCARƏTİN YENİ MARŞURU Orta Dəhliz türk dünyasının qlobal sistemdəki yerini yenidən müəyyənləşdirmək potensialına malik ən mühüm layihələrdən biridir. Çindən başlayaraq Türküstan, Xəzər dənizi, Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu xətt bu gün alternativ ticarət yolları arasında getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir Son illərdəki geosiyasi böhranlar, Xüsusilə şimal xəttinin etibarlılığını aşağı salıb və bu, Mərkəzi Dəhlizi daha cəlbedici edib. Əslində bu marşrutla daşınan yüklərin həcminin artması onu göstərir ki, bu xətt nəzəri layihədən çox praktikada istifadə olunan ticarət yoluna çevrilib. Bu inkişaf türk dünyasının qlobal ticarətdəki rolunun getdikcə artdığını ortaya qoyur Mərkəzi Dəhlizin ən mühüm üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, təkcə tranzit xətti deyil, həm də iqtisadi inteqrasiyanı təşviq edən struktur təklif edir. Bu xətt vasitəsilə həyata keçirilən ticarət Türkiyə dövlətləri arasında istehsal, logistika və sənaye sahələrində yeni əməkdaşlıqlar yaradacaq. Bu, regionun iqtisadi strukturunda daha dərin transformasiya yarada bilər Bununla belə, Orta Dəhlizin səmərəliliyi təkcə fiziki infrastrukturdan asılı deyil. Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsallaşmanın artırılması və tariflərin uyğunlaşdırılması kimi struktur islahatları bu xəttin rəqabət qabiliyyətini şərtləndirən əsas amillərdəndir. Ona görə də Orta Dəhliz həm də institusional inteqrasiya tələb edən layihədir Bu məqamda Zəngəzur dəhlizinin rolu kritikləşir. Çünki Zəngəzur Orta Dəhlizin ən zəif halqasını tamamlayacaq və xəttin fasiləsiz olmasını təmin edəcək. Bu səbəbdən iki layihə bir-birindən müstəqil deyil, bir-birini tamamlayan strateji elementlər kimi qəbul edilməlidir. Zəngəzur olmasa, Orta Zolaq natamam olacaq, Orta Zolaq olmadan isə Zəngəzurun təsiri məhdud olacaq TÜRK DÜNYASINDA YENİ GEOPOLİTİK EŞYA Türk dünyasında inteqrasiya prosesinin Bakı Zirvəsi ilə yeni mərhələyə keçdiyi aydın görünür. Bu mərhələ təkcə mədəni əlaqələr və siyasi diskurslar vasitəsilə deyil, həm də konkret iqtisadi və infrastruktur layihələri vasitəsilə irəliləyən prosesə aiddir Türkiyə dövlətləri arasında ticarət həcminin artması və investisiya əlaqələrinin güclənməsi bu inteqrasiyanın iqtisadi əsasını təşkil edir. Lakin bu prosesin əsas müəyyənedici amili nəqliyyat və logistika infrastrukturunun gücləndirilməsidir. Çünki fiziki əlaqə olmadan iqtisadi inteqrasiya davamlı deyil Bu yeni proses türk dünyasını qlobal rəqabətin mərkəzinə qoyur. Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsü, Avropanın enerji təhlükəsizliyi axtarışları və Rusiyanın bölgədəki nüfuzu türk dünyasını “keçid bölgəsi”ndən “oyun yaradan aktyor”a çevirmək potensialına malikdir Lakin bu proses həm də risklər daşıyır. Türk dünyasının güclənməsi bəzi regional və qlobal aktorların maraqları ilə ziddiyyət təşkil edə bilər. Bu, layihələrin siyasi təzyiqlər, təhlükəsizlik məsələləri və diplomatik gərginliklə üzləşməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də inteqrasiya prosesi təkcə iqtisadi deyil, həm də strateji tarazlığın idarə olunmasını tələb edir NƏTİCƏ VƏ QİYMƏTLƏNMƏ Bakı Zirvəsi türk dünyasının gələcəyinə güclü baxışı ortaya qoydu. Bu baxış türk dövlətlərinin təkcə regional əməkdaşlıqda deyil, həm də qlobal sistemdə daha fəal rol oynamaq istəyini əks etdirir. Zəngəzur dəhlizi və Orta dəhliz layihələri bu baxışın təcəssümüdür Zəngəzur dəhlizinin reallaşması türk dünyasının fiziki inteqrasiyasını təmin edəcək və bu, iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirəcək. Lakin bu prosesə ciddi siyasi maneələr var. Xüsusilə regional güc balansları və aktorların maraqlarının toqquşması layihənin gələcəyini müəyyən edəcək əsas amillərdir Orta dəhliz daha geniş perspektivdən qiymətləndirildikdə türk dünyasının qlobal ticarətdəki mövqeyini gücləndirə biləcək strateji bir fürsət təqdim edir. Lakin bu fürsətdən yararlanmaq üçün təkcə infrastruktur investisiyaları deyil, həm də institusional islahatlar və koordinasiya mexanizmləri inkişaf etdirilməlidir Ümumiyyətlə, Bakı Sammiti nəticə deyil, başlanğıcdır. Türk dünyası indi seçim nöqtəsindədir: Ya bu layihələr vasitəsilə real inteqrasiyaya nail olmaqla qlobal gücə çevriləcək, ya da geosiyasi rəqabətin kölgəsi altında parçalanmış strukturunu qoruyub saxlayacaq Bu səbəbdən qarşıdakı dövr türk dünyasının təkcə layihələrin deyil, strateji iradəsinin də sınaqdan keçiriləcəyi bir dövr olacaq. Bu iradə davamlı şəkildə nümayiş etdirilərsə, Zəngəzur və Mərkəzi Dəhliz təkcə nəqliyyat layihələri deyil, XXI əsrin ən mühüm geosiyasi transformasiyalarından birinin təməl daşına çevrilə bilər