«Ауаның сапасына қарайлай берсек, үйден шықпай қаламыз» - Аналитический интернет-журнал Власть

Назерке Құрманғазинова, Владислав Сон, Паоло Сорбелло, фото Данияр Мүсіровтікі Ашық аспан астында спортпен шұғылданатындар үшін тұрақты жаттығуға мотивация қажеттігі өз алдына, тағы бір маңызды мәселе бар: Алматының лас ауасында денсаулыққа зиян келтірмей қалай шынығуға болады? «Власть» жүгірушілермен және велоспортты серік еткендермен тілдесіп, ауа сапасы олардың жаттығуына қалай әсер ететінін және сыртта спортпен шұғылдану қауіпсіз болуы үшін, олардың ойынша, қандай өзгерістер қажет екенін сұрап білді «Власть» тілдескен жүгірушілер ауа сапасы мен оның денсаулыққа әсерінен азды-көпті хабардар. Олардың бір бөлігі жаттығу уақытын ауаның ластану көрсеткішіне қарай ыңғайласа, енді бір бөлігі бұл қиындықтан толық қашып құтылу мүмкін емес деген ойға келген. Әйтпесе жиі-жиі жаттығуды шегеруге тура келер еді Almaty Air Initiative деректеріне сүйенсек, 2025 жылы ауасы таза күндердің саны 148-ге дейін қысқарған, 2024 жылы бұл көрсеткіш 16 күнге көп, яғни 164 болған еді. Бұл мәселе әсіресе қыс айларында қатты сезіледі, алайда AII зерттеуінде Алматыда тіпті 2025 жылдың жазында да құрғақ ауа райы, шаң-тозаң мен желдің баяу соғуы салдарынан ауаның ластануы рұқсат етілген нормадан асып кеткені атап өтілген «Ауаның күйі мен райына қарамастан, кез келген жағдайда жаттыға береміз. Алматыда тұратын болғандықтан, бұдан қашып құтыла алмаймыз, — дейді триатлоншы әрі Shatnaya Team жүгіру мектебінің негізін қалаушы Екатерина Шатная. — Басқа амалымыз жоқ. Жаттығу кезінде ауа сапасына қарамаймыз. Ауаның сапасына қарайлай берсек, үйден шықпай қалуға да болады» Оның айтуынша, Shatnaya Team мүшелері ластанған ауаның салдарын жаттығу болмайтын күндері де сезінеді. Қатысушылар тауда жиі жаттығады, бірақ бұл тек таза ауа жұту үшін ғана емес, сонымен бірге оттегі тапшылығы жағдайында биіктіктегі жүктемені тиімді еңсеруді үйрену үшін де қажет Shatnaya Team мектебінің жүгірушілері, фотосуреттерді ұсынған Екатерина Шатная Alay.pro жүгіру мектебінің директоры Бауыржан Бектаев клубтағы жүгірушілер ауа сапасына жиі бас қатыратынын атап өтті. Содан барып олар жаттығу уақыты ретінде көлік қозғалысы саябырлап, бөлінген газдың адам ағзасына әсері азаятын таңғы 6:30 бен кешкі 19:00-ді таңдайды. Сондай-ақ жаттығу орындары да жол бойынан қашық орналасқан «Әркім өз бетінше бақылайды, өйткені әр адамның ауа сапасына, оның өмір сүру деңгейі мен денсаулыққа әсеріне қатысты жеке пайымы бар», — дейді ол Бектаевтың айтуынша, осы уақытқа дейін ауа сапасына байланысты жаттығуды бір-ақ рет, былтыр Алматы облысындағы қоқыс полигоны өртенген кезде тоқтатқан екен. Сол тұста Алматы ауасы ең лас қалалардың әлемдік рейтингінде екінші орынға шыққан еді Дегенмен, Бектаев ауаның жағдайы өзіне спортшы ретінде ерекше әсер етеді деп есептемейді. Оның пайымдауынша, ластану деңгейі жоғары аудандарда қарқынды жаттығу жасамаса, ауаның әсері бәріне бірдей Alay.pro жүгіру мектебінің мүшелері. Фото мектеп әкімшілігінен алынды Сондай-ақ ол суық түскенде жүгірушілер қатарының сиреуіне дәл осы ауа сапасы басты себеп деген пікірмен келіспейді. Бектаевтың пайымдауынша, бұған ең алдымен күннің суықтығы әсер етеді: көпшіліктің қысқы жаттығуларға дайындығы жоқ және дұрыс киіну (экипировка) ережесінен бейхабар «Бұған қоса, жүгіруге арналған арнайы орындардың, нақтырақ айтсақ, жүгіру манежінің жоқтығы да қолбайлау болып отыр. 3 миллион халқы бар үлкен қалада қарапайым азаматтар бара алатын бірде-бір манеж жоқ», — деп толықтырды ол Биыл Алматыдағы «Нұркент» ықшамауданында жеңіл атлетикаға арналған спорт кешені пайдалануға берілуі керек еді, алайда әкімдік бұл құрылыстан бас тартты Brave academy негізін қалаушы әрі бапкер Мәди Айтимов бұл мәселеге әлдеқайда сақтықпен қарайды және әсіресе қыс айларында ауа сапасын үнемі тексеріп отырады. Ауа көрсеткіші нашар күндері жүгіруден бас тартуды жөн көреді «Өкпенің созылмалы обструктивті ауруы және басқа да респираторлық тыныс жолдарының дерттері дәл осындай салғырттықтан пайда болады», — дейді ол Сондықтан Айтимов таңертең немесе ауаны тазарту жүйесі орнатылған жабық ғимараттарда ғана жүгіреді Brave Academy жаттығуы Ауаның қатты ластануы жүгірушілердің көрсеткішіне де әсер етеді. Бұны Браун университетінің (Brown University) зерттеуі көрсетіп отыр. Ғалымдар соңғы 17 жыл ішінде АҚШ-тағы ең ірі марафондарда мәреге жеткен миллиондаған спортшының дерегін талдаған. Нәтижесінде, ауадағы PM 2.5 майда дисперсті бөлшектерінің концентрациясы жоғарылаған сайын, марафоншылардың мәреге жету уақыты да орташа есеппен баяулай түсетіні анықталды 48 жастағы Нұржан Тілегеновтің велосипед теуіп жүргеніне 20 жылдан асқан. Ол қалада лас ауаның зиянын бәрінен бұрын спортпен шұғылданатын адамдар тартады деп есептейді. Сондықтан велосипедті қала ішінде көлік ретінде пайдаланбауға тырысады. Оның орнына Алматының сыртына шығып теуіп, жаттығуды таң бозынан өткізуді жөн көреді «Әйтпесе, денсаулықты шыңдаймын деп жүріп, ағзаға зақым келтіріп алуға болады», — дейді Тілегенов Дегенмен, оның айтуынша, ауаның ластануы қала ішінде жүретін велосипедшілерге маңызы жағынан екінші орындағы мәселе болып қала бермек. Ал бірінші кезектегі қиындық — көліктің тым көптігі мен велоинфрақұрылымның дамымауы «Қазір қалада кептеліс болмайтын көше қалмады, сондықтан көлік кептелісі кезінде бөлінген газды жұта отырып, қалың ағынмен бірге қозғалуға тура келеді. Жанармай сапасының төмендігі мен экологиялық нормаларды бұзып, ауаға зиянды заттарды бұрқыратып жүрген көліктердің көптігі мәселені одан сайын ушықтырып тұр», — дейді Тілегенов Нұржан Тілегенов, кейіпкердің жеке архивінен алынған фото Тілегенов ауа райының жағдайын жүйелі түрде емес, тек ара-тұра, негізінен қыс айларында бақылап отырады. Үйінің алдында PM 2.5 бөлшектерін өлшейтін датчик орнатылған, күн сайын дерлік нормадан асып кеткені туралы ескерту жібереді «Бұл да жалықтырады, содан кейін амалсыз мұндай ескертулерге мән бермейтін боласың», — дейді ол 40 жастағы велосипедші Арман Арынов та велосипедті көлік ретінде пайдаланбайды. Бірақ бұған ауаның ластануы емес, көбіне инфрақұрылымның қолайсыздығы себеп «Ауаның жағдайы менің велосипед міну-мінбеуіме әсер ете қоюы екіталай. Мен үшін ең басты мәселе — велосипедті қоятын орын. Өйткені оны бір жерге қалдырып кету өте ыңғайсыз. Айталық, қазір жұмыста велосипед қоятын бос орын болса, мен жұмысқа велосипедпен қатынар едім», — дейді Арынов Ол да басқа респонденттер сияқты лас ауаның денсаулыққа зиян екеніне шүбә келтірмейді. Дегенмен, оның айтуынша, тауға жиі шығатындықтан, бұл мәселені соншалықты қатты сезіне қоймайды Арман Арынов, кейіпкердің жеке архивінен алынған фото Дегенмен велосипедті қала ішінде күнделікті қатынас құралы ретінде пайдаланатындар да бар. 43 жастағы Наталья Ким күн сайын дерлік велосипед мінеді. Ауаның жағдайын үнемі бақылап отырады, ал ауа қатты ластанған күндері далада мүмкіндігінше аз болуға тырысады, тіпті қорғаныс маскасын тағып жүреді «Әсіресе күн суытқанда ауаның зиянды болатыны сонша, қандай да бір белсенділікті былай қойғанда, сыртқа шығудың өзі қауіпті күндер аз емес. Ауаның ластануы денсаулыққа кері әсер ететіні дәлелдеуді қажет етпейді. Қыста қаланың төменгі бөлігінде 20–30 минут жүріп өтсеңіз, киіміңізге түтін мен күйе иісі сіңіп қалады», — дейді ол Наталья Ким, жеке архивтен алынған фото Халықаралық дәрежедегі спорт шебері әрі велоспорттан бапкер, 43 жастағы Евгений Сладков жаттығуларды әдетте таңертең, сағат 6-дан 10-ға дейін өткізеді. Бұл уақытта ауа таза болатындықтан, ластануды қатты сезе қоймайды Ол кептелістерді айналып өту үшін де қала ішіндегі шаруаларына мүмкіндігінше велосипедпен баруға тырысады «Әрине, велосипедпен түскі уақытта жолға шықсаң, одан алар ләззат шамалы. Лас ауаны жұтуға тура келеді. Жаттығудан келгенде тамағыңа қақырық толып қалады, өйткені ауызбен тыныс аласың», — деп толықтырды ол Әкімдік немесе оған қарасты басқармалар ауаның ластануы ашық аспан астында спортпен шұғылдануға және қала тұрғындарының денсаулығына қалай әсер ететіні туралы зерттеу жүргізе ме? Бұқаралық спортты дамыту аясында танымал жүгіру маршруттарын абаттандыруға қатысты басқа да сұрақтарымыз сияқты, бұл сауалды да Экология және қоршаған орта басқармасына жолдаған едік. Нақты жауап ала алмадық Басқарма «энергетиканы жаңғыртуды, экологиялық таза көлікті дамытуды, газдандыруды, көгалдандыруды және бақылауды күшейтуді қамтитын экологиялық жағдайды жақсарту бойынша дәйекті әрі кешенді саясат іске асырылып жатқанын» атап өтумен шектелді Басқарманың мәліметінше, шығарындылардың жалпы көлемі жылына шамамен 225 мың тонна болып отыр. Бұл ретте негізгі үлес автокөлікке (60%), энергетикаға (24%) және бизнес нысандары бар жеке секторға (16%) тиесілі Сондай-ақ басқарма PM2.5 бөлшектері концентрациясының жоғары деңгейін табиғи-климат жағдайы күрделі ірі мегаполистерге тән құбылыс деп есептейді «Алматы қаласы тау бөктеріндегі қазаншұңқырда орналасқан. Бұл жағдай халықтың тығыздығымен, қарқынды көлік қозғалысымен және белсенді құрылыспен ұштасып, қоршаған ортаға, ең алдымен, атмосфералық ауаның сапасына түсетін салмақты арттырады», — делінген ресми жауапта Фото Данияр Мүсіровтікі Біз әуесқой спортшылар атап өткен вело және жүгіру инфрақұрылымының тапшылығына қатысты да сауал жолдаған едік. Алайда жауап ретінде веложолдарды дамыту мен Орталық стадионды реконструкциялау туралы ғана мәлімет алдық Мәселен, осы жылдың соңына дейін қаладағы үш көшені ұзарту жұмысы аяқталғаннан кейін жаңа веложолдар пайда болады: Төле би көшесі бойымен — 9 км, Абай даңғылымен — 1,2 км, Сайын көшесі бойымен — 6,4 км. Сондай-ақ Райымбек батыр даңғылындағы BRT желісінің құрылысы аясында тағы 15 шақырымға жуық веложол салу жоспарланып отыр Ал Орталық стадионды пайдалануға қатысты «Алматы қаласының спорттық құрылыстар дирекциясы» ЖШС жұмыстар аяқталғаннан кейін стадион инфрақұрылымының тұрғындарға қолжетімді болып қалатынын мәлімдеді. Соның ішінде белгіленген уақыттарда әуесқой спортпен шұғылданушыларға жүгіру жолдары да ашық болады