Aşqabad forumu: Çin və Türkmənistan iqtisadi əməkdaşlığın yeni modelini araşdırır

BAKI, Azərbaycan, 1 may. Aprelin 28-30-da Aşqabadda keçirilən Türkmənistan-Çin biznes forumu imzalanmış müqavilələrin həcminə görə daha çox, Türkmənistan bazarına daxil olan Çin müəssisələrinin təqdim etdiyi konkret təkliflərin həcminə görə diqqəti cəlb edib. Kommersiya sazişlərinin tam siyahısı hələ açıqlanmasa da, müzakirələrin mahiyyəti və elan edilən təşəbbüslər iqtisadi əməkdaşlığın formalaşmaqda olan strukturu üçün kifayət qədər aydın çərçivə yaradır Çin nümayəndə heyəti Aşqabadda keçirilən forumda və onu müşayiət edən sərgidə iştirak edən 200-dən çox şirkətdən ibarət idi. Sərgidə tikinti, kənd təsərrüfatı texnologiyaları, telekommunikasiya və sənaye avadanlıqları kimi sektorları təmsil edən 70-dən çox stend nümayiş etdirilib. Ümumilikdə tədbir 48 məruzəçi də daxil olmaqla 400-dən çox iştirakçını bir araya gətirdi. Çinin iştirakının təşkilati koordinasiyasını Türkmənistan institutları ilə yanaşı forumun əsas təşkilatçılarından biri kimi çıxış edən Çin Xarici İnkişaf Assosiasiyası (CODA) həyata keçirib CODA prezidenti He Zhenweinin sözlərinə görə, çinli investorlar Türkmənistanda üç prioritet sahə müəyyənləşdiriblər. Ekoloji cəhətdən təmiz enerji sahəsində əməkdaşlığın günəş elektrik stansiyalarının tikintisində Çin təcrübəsinin tətbiqinə yönəldilməsi gözlənilir. Kənd təsərrüfatında qabaqcıl texnologiyaların transferinə önəm veriləcək, qaz-kimya sektoru isə xammal ixracından qaz emalına və yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalına keçidə yönəlmiş strateji prioritet kimi müəyyən edilib O, daha sonra vurğuladı ki, forum ikitərəfli münasibətlərdə yaradılmış əlverişli şəraitlə dəstəklənən deklarativ bəyanatlardan praktiki icraya keçidi əks etdirir Forum və sonrakı danışıqlar zamanı təqdim olunan konkret təşəbbüslər arasında Türkmənistanda təxmini gücü təxminən 300 MVt olan günəş elektrik stansiyasının tikintisi təklifi də var. Bu təklif Türkmənistanın enerji sektorunun nümayəndələrinin iştirakı ilə müzakirə edilib və aidiyyəti dövlət orqanları səviyyəsində baxılmaq üçün təqdim edilib Eyni zamanda, Çinin enerji və sənaye qruplarının nümayəndələri, o cümlədən Shaanxi Yulin Energy Group, bərpa olunan enerji təşəbbüslərində iştirakdan tutmuş kömür tədarükünə qədər daha geniş layihələr portfelinə maraq göstəriblər. Bərpa olunan enerji təşəbbüsləri ilə yanaşı kömürlə bağlı müzakirələrin daxil edilməsi Çin şirkətlərinin çoxvektorlu yanaşmasını göstərir və Türkmənistana yalnız aşağı karbon gündəliyi ilə məhdudlaşmayan geniş enerji əməkdaşlığı variantları təklif edir Müzakirələrin sənaye komponenti çərçivəsində diqqət Türkmənistanda istehsal güclərinin yaradılmasına yönəldilib. Shaanxi Yulin Energy Group-un nümayəndələri kimyəvi materiallar və kompozit məmulatlar da daxil olmaqla yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalının lokallaşdırılmasına yönəlmiş təşəbbüslər təklif ediblər. Xüsusilə, daha təkmil sənaye əməkdaşlığına doğru xammal əsaslı çərçivədən kənarda əməkdaşlığı genişləndirmək səyini əks etdirən polikarbonat və maqnezium ərintilərinin istehsalı müzakirə edildi Təkliflərin əhəmiyyətli hissəsi ikitərəfli münasibətlərin mərkəzi elementi olaraq qalan neft-qaz sektoruna aid olub. “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin sədr müavini Myrat Arçayev forum zamanı birbaşa Çin şirkətlərini beynəlxalq tenderlərdə, o cümlədən avadanlıqların tədarükü, rəqəmsal istehsalın idarəetmə sistemlərinin tətbiqi, infrastrukturun modernləşdirilməsində daha fəal iştirak etməyə çağırıb. Bu, təkcə Qalkinış yatağının işlənməsi kimi davam edən layihələrə deyil, həm də qaz sənayesində rəqəmsal həllərin tədricən tətbiqinə, Çin şirkətləri üçün Türkmənistanın texnoloji seqmentinə çıxışın açılmasına aiddir Gündəliyin rəqəmsallaşma və yüksək texnologiyalar istiqamətində genişlənməsi də eyni dərəcədə diqqətəlayiq idi. Çin tərəfi əvvəllər imzalanmış hökumətlərarası sənədləri, o cümlədən süni intellekt və elmi-texniki əməkdaşlıq sahəsində sazişləri tamamlayan İT infrastrukturu və innovasiya ilə bağlı layihələrdə iştirak etməyi təklif edib Türkmənistan tərəfi də öz növbəsində prioritetləri aydın şəkildə qeyd edib onun ətrafında dialoq qurulur. Bunlara enerji ilə yanaşı, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı, sənayenin modernləşdirilməsi, birgə müəssisələrin yaradılması, ixrac potensialının genişləndirilməsi daxildir. Türkmənistanın energetika nazirinin müavini Serdar Saparovun Çinin bərpaolunan enerji layihələrinin həyata keçirilməsində prioritet tərəfdaş kimi qəbul edildiyi barədə bəyanatı əsas siqnal oldu Bütövlükdə, Aşqabadda keçirilən Türkmənistan-Çin biznes forumunun nəticələri daha çox yeni deklorativ sazişlərin meydana çıxmasını deyil, ikitərəfli əməkdaşlığın ənənəvi enerji formatından kənarda genişləndirilməsi istiqamətində artıq formalaşmış tendensiyanın möhkəmlənməsini əks etdirir. Qaz sektoru iqtisadi əlaqələrin təməli olaraq qalır; bununla belə, gündəm tədricən sənaye əməkdaşlığı, nəqliyyat infrastrukturu, rəqəmsal texnologiyalar və “yaşıl” enerji elementləri daxil olmaqla daha mürəkkəb və çoxsəviyyəli qarşılıqlı fəaliyyət modelinə doğru dəyişir Eyni zamanda, müzakirələrin və təqdim olunan təşəbbüslərin xarakteri, enerjinin artıq yeganə sistemi formalaşdıran element olmadığı tərəfdaşlıq strukturunun tədricən artan mürəkkəbliyini göstərir. Bu əsasda Türkmənistanın iqtisadiyyatını şaxələndirmək üçün Çin sərmayəsindən və texnologiyasından istifadə etməyə çalışdığı, Çinin isə ölkə iqtisadiyyatının əsas sektorlarında iştirakını gücləndirmək və regional logistika və istehsal zəncirlərinin formalaşmasında rolunu artırmaq məqsədi daşıyan daha geniş qarşılıqlı fəaliyyət çərçivəsi yaranır Bu kontekstdə forum Aşqabad və Pekin arasında münasibətlərin institusional dərinləşməsinin növbəti mərhələsi kimi nəzərdən keçirilə bilər, burada vurğu tədricən resurs mübadiləsindən sənaye inkişafı və texnoloji əməkdaşlığı əhatə edən daha əhatəli iqtisadi tərəfdaşlıq modelinə, münasibətlərin əsas çərçivəsini kökündən yenidən qurmadan, lakin onun sektorunun aydın genişlənməsinə doğru dəyişir