“2030-cu ildən sonra ortaq hərəkət etməyə məcbur olacağımız dövr olacaq”

Geologiya Mühəndisləri Palatasının keçmiş sədri Oğuz Vadilili, Kiprdə təbii qazdan istifadənin əhəmiyyətinə diqqət çəkərək, bu kontekstdə Türkiyədən təbii qazın boru kəməri ilə Kiprin şimalına gətirilməsi layihəsini dəyərli gördüyünü söylədi "Layihədə iştirak etməli və onun ölkəmizin ehtiyac və maraqlarına uyğun formalaşmasını təmin etməliyik" deyən Vadilili, "Əgər planlaşdırılan dəniz kəməri ən yaxşı halda 2030-cu ildə tamamlanarsa, lazımi hazırlıqlar üçün ən azı 4 il vaxtımız var. Hazırlıqları etməsək, təbii ki, bizim adımıza bunu etməyə can atanlar olacaq, bəlkə də təbiətin verdiyi bir həqiqəti qəbul etməmişlər." Vadilili, "Vəhşi kapitalın layihəyə mümkün təsirlərini unutmaq olmaz. Bu cəmiyyət AKSA nümunəsinin elektrik enerjisində milyardlarla dollarla ifadə edilən maliyyə xərclərini hələ də ödəyir. Layihənin vəhşi kapital tərəfindən mənfəəti maksimuma çatdırmağa yönəlmiş iqtisadi yanaşmaya, nizamsız və nəzarətsiz bir şəkildə çəkilməsinə qarşı dövlət olaraq diqqətli, məlumatlı və hazır olmalıyıq" dedi Vadilili, investisiya dəyəri və boru diametrləri nəzərə alınmaqla Kiprin şimalına təbii qaz gətirmək istədikləri deyilsə də, sözügedən layihənin yalnız Kiprin şimalına təbii qaz gətirmək üçün iqtisadi sərmayə olmadığını bildirib Vadilili, "Əsas məqsəd odur ki, orta müddətli perspektivdə Türkiyə dövləti Şərqi Aralıq dənizi qazını Türkiyə materikinə nəql etmək istəyir. Ola bilsin ki, oradan onun Avropaya nəqli üçün infrastruktur hazırlamaq istəyirlər" Şərqi Aralıq dənizi qazının boru kəməri ilə Avropaya mümkün nəqli üçün ən iqtisadi və təhlükəsiz marşrutun Türkiyədən keçdiyini hər kəsin qəbul etdiyinə diqqət çəkən Oğuz Vadilili, Kiprin şimalına çəkiləcək boru xəttinin hazırlanmasının Türkiyə Respublikasının sözügedən marşrutu arzuladığına dair güclü bir iradənin bəyanı kimi qəbul edilməli olduğunu bildirdi Vadilili aşağıdakı ifadələrdən istifadə etdi: "TPAO Şərqi Aralıq dənizində qazdığı quyularda qaz tapsa belə, əvvəllər olduğu kimi, bu qaz yunanların və türklərin ortaq mülküdür. Bir fakt var ki, hər ikisinin razılığı olmadan ondan istifadə etmək olmaz. Yəni kəmər TPAO-nun qazıb tapacağı qazın ötürülməsi üçün deyil. Nəticədə, onun Şərqi Cümhuriyyətə qaz nəqli və qaz kəmərinin Türkiyəyə ötürülməsi Melumat qazından asılıdır. 2030 və sonrasında bölgədə bir razılaşmanın həm Şimali Kiprin təsir edəcəyi görünür, "Cənubun birlikdə hərəkət etmək məcburiyyətində qalacağı bir dövr olacaq." Sual: TR Enerji və Təbii Sərvətlər Naziri Alparslan Bayraktar, Kiprə təbii qaz boru xəttinin çəkilməsi üçün araşdırmaya başladıqlarını açıqladı. Bu layihəni necə qiymətləndirirsiniz? Vadilili: Təbii qazdan istifadə ölkəmiz üçün vacibdir. Bu kontekstdə mən bunu dəyərli hesab edirəm. Biz layihədə iştirak etməliyik və onun ölkəmizin ehtiyac və maraqlarına uyğun formalaşmasını təmin etməliyik. Layihənin əsas səbəbləri Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ABŞ-İran müharibəsi, Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti və onun ticarətə bağlanması, Avropanın təbii qaz təchizatını diversifikasiya etmək istəyi və son zamanlar inkişaf etməkdə olan Kipr Respublikası-Yunanıstan-İsrail yaxınlaşmasına qarşı Türkiyə Respublikasının şahmat gedişinə ehtiyac olmasıdır Sual: Kiprdə bu qazdan hansı məqsədlə və necə istifadə etmək olar? Vadilili: Kipr adasında təbii qaz ilk növbədə elektrik enerjisi istehsalında istifadə edilə bilər. Sonrakı mərhələlərdə təbii qazın sənaye və məişət istifadəsi də planlaşdırıla bilər. Elektrik enerjisi istehsalından başqa istifadə təbii qazın birbaşa istehlakı şəklində ola bilər və ya qazı elektrik enerjisinə çevirərək hazırkı formada istifadə edilə bilər. Bundan əlavə, təbii qazın məişət və sənaye məqsədləri üçün birbaşa istifadəsi sektoral dəyişiklik gətirəcək. Məsələn, LNG istifadə edərək avtobuslarda, isitmə və sobalarda istifadə etdiyimiz mayeləşdirilmiş neft qazı, LPG əvəzinə təbii qazın istehlakı və satışı sektor dəyişikliyinə səbəb olacaq Sual: Lazım olacaq təbii qazın miqdarı nə qədərdir? Vadilili: Elektrik enerjisində təbii qazdan istifadəyə başlayacağımız tarix olaraq 2030-cu ili qəbul etsək, Kiprin şimalında istehsal olunan bütün elektrik enerjisi üçün ildə təxminən 600 milyon kubmetr qaza ehtiyac olacağı təxmin edilir. Bu məbləği əsas hesab edib, təxminən 5-7% artımla gələcək proqnozlar verə bilərsiniz. Yenə 2030-cu il üçün Kiprin cənubu 1,3-1,5 milyard kubmetr təbii qaz istehlak etməlidir Təbii qazla elektrik enerjisi istehsalının mazutla müqayisədə daha qənaətli olması üçün enerji istehsal etmək üçün hansı növ elektrik stansiyasından istifadə etdiyinizi, həmçinin qazı nə qədər alacağınızı müəyyənləşdirməlisiniz. Nə istehsal etdiyiniz də çox vacibdir. Məsələn, 1 MVt/saat enerji üçün KIB-TEK buxar turbininə təxminən 290 kubmetr qaz, dizel elektrik stansiyasına isə təxminən 210 kubmetr, kombinə edilmiş dövrəli təbii qaz elektrik stansiyasına isə təxminən 160 kubmetr qaz lazımdır. Bunun üçün ölkəmizdə müvafiq peşəkarlar və səlahiyyətli şəxslər tərəfindən texniki-iqtisadi əsaslandırmaya başlanılmalıdır Sual: Layihənin təfərrüatları haqqında məlumatınız varmı? Vadilili: 16-18 düym diametrli bir boru təkcə şimalın deyil, bütün adanın ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayətdir. Göründüyü kimi, 28-32 düym diametrli iki boru layihələndirilir. Məsələn, “Türk axını” təbii qaz boru kəməri layihəsində istifadə olunan boruların diametri 32 düymdür (810 mm). Dəniz keçidi ümumi gücü 31,5 milyard kubmetr qazın nəqli üçün iki xəttdən ibarətdir. 2030-cu ildə bütün adamızın elektrik enerjisi istehsalına ümumi ehtiyacı 2 milyard kubmetr təşkil edir. İnvestisiya dəyəri ən böyük investisiya maddəsi olan dəniz borusunun məsafəsi ilə düz mütənasibdir. Məsələn, bazarda 1 km dəniz keçidi üçün 1,5-2 milyon dollar xərc var. Yaxın gələcəkdə Kiprin şimalına təbii qaz gətirmək istədikləri bildirilsə də, investisiya dəyəri və boru diametrləri nəzərə alınmaqla, təbii qazın yalnız Kiprin şimalına gətirilməsi iqtisadi investisiya deyil. Əsas məqsəd Türkiyə dövlətinin Şərqi Aralıq dənizi qazını orta müddətli perspektivdə Türkiyə materikinə nəql etmək istəməsidir. Ola bilsin ki, oradan Avropaya daşınmaq üçün infrastruktur hazırlamaq istəyirlər Təbii qaz, ehtimal ki, Türkiyənin Hatay Dörtyol bölgəsindəki BOTAŞ Üzən LNG Saxlama və Qazlaşdırma (FSRU) Terminalından tədarük ediləcək. Bu obyektlərdə bir çox ölkədən tədarük edilən LNG, xüsusilə Amerika LNG-si təbii qaza çevrilir. Bu bölgə həm də Bakı-Tbilisi-Ceyhan Təbii Qaz Boru Kəməri və İran-Türkiyə Boru Kəmərinə bağlıdır. Boru kəməri Kipr adasına yaxın çəkiləcəksə, kəmər də Türkiyə torpaqlarına çəkilməlidir. Bildiyiniz kimi, Türkiyə Cümhuriyyəti təbii qazda xarici mənbələrdən asılı olan bir ölkədir. Özü aldığı qazı bizə verəcək Sual: Qiymətləndirmə necə ola bilər? Vadilili: Təbii qaz alqı-satqısı müqavilələri tək və sabit qiymətə bağlanmır. Bəzən neft qiymətlərinə, bəzən TTF, HENRY HUB kimi fyuçers bazarındakı qiymətlərə və qısa-orta-uzunmüddətli perspektivə əsaslanan düsturlar vasitəsilə edilə bilər. Bəzən bunu həm neft, həm də qazla bağlı qiymət düsturlarında görmək olar. Məsələn, İranla müqavilə Brent qiymətinə 100% indeksləşdirilən düstura əsaslanır, Rusiya və Azərbaycan müqavilələri isə 30% neft və 70% TTF olan qiymət düsturlarına əsaslanır. Yaxud bir anlıq kəsir yaranarsa, spot bazardan alınır. Bundan əlavə, TC müxtəlif ölkələrdən LNG alır. Çox vaxt spot bazarda alınır. 2024-cü ildə imzalanan müqavilə ilə Amerika nəhəngi 10 il ərzində Exxon Mobil-dən hər il təxminən 2,5 milyon ton LNG tədarük etməyə başladı. Bu qazlardan hansının başqa ölkəyə ixrac etmək, yəni təkrar ixrac etmək hüququ var? Məsələn, Şərqi Avropa paralel xətlər vasitəsilə TANAP və Türk axınından gələn qazla qidalanır. Azərbaycan-Cənubi Qafqaz Qaz Kəmərindən gələn qazın bir hissəsi Yunanıstana təkrar ixrac olunur. İndi əsas sual; Qazı hansı düsturla, kimdən və hansı düsturla qiymətləyib alacağıq? İstifadə edəcəyimiz elektrik enerjisinin qiymətlərini proqnozlaşdırmaq üçün bu, öyrənilməli və ölkəmizin mənafeyinə uyğun bir razılaşma ilə qeydə alınmalıdır Sual: Siz dediniz ki, layihə Türkiyə Cümhuriyyətinin son zamanlar inkişaf edən Kipr Respublikası-Yunanıstan-İsrail yaxınlaşmasına qarşı şahmat gedişinə ehtiyac kimi qiymətləndirilib. Bu Kipr üçün nə deməkdir? Vadilili: İstər qərəzli, istərsə də qərəzsiz hər kəs Şərqi Aralıq dənizi qazının mümkün boru kəməri ilə Avropaya nəqli üçün ən iqtisadi və təhlükəsiz marşrutun Türkiyədən keçdiyi ilə razılaşır. Şimala çəkiləcək kəmərin hazırlanması Türkiyə Cümhuriyyətinin bu marşrutu arzuladığına dair güclü iradənin bəyanı kimi qəbul edilməlidir. TPAO-nun əvvəllər etdiyi kimi Şərqi Aralıq dənizində qazdığı quyularda qaz tapsa belə, bu qaz yunanların və türklərin ortaq mülküdür. Hər ikisinin razılığı olmadan istifadə edilə bilməyəcəyi faktı var. Yəni kəmər TPAO-nun qazıb tapacağı qazı nəql etmək üçün deyil. Nəticə etibarı ilə kəmərin Şərqi Aralıq dənizi qazı ilə doldurulması və Türkiyə Respublikasına ötürülməsi bölgədəki razılaşmadan asılıdır. Görünən odur ki, 2030 və sonrasında Kiprin həm şimalı, həm də cənubu birlikdə hərəkət etmək məcburiyyətində qalacaq bir dövr olacaq. Bu baş verəcək. Türkiyənin son dövrlərdə həyata keçirdiyi “dəyərli tənhalıq siyasəti” nəticəsində ortaya çıxan Kipr Respublikası-Yunanıstan-İsrail yaxınlaşmasının məhsulu olan Eastmed Layihəsi xəyali bir layihədən kənara çıxmayacaq Sual: Kiprin şimalında mövcud elektrik enerjisi istehsalının yaratdığı təbiətin çirklənməsi göz qabağındadır. Təbii qazdan istifadənin ekoloji faydaları nələrdir? Vadilili: Elektrik enerjisi istehsalı üçün yanan mazutdan əsas emissiyalar kükürd dioksid (SO2), azot oksidləri (NOx), hissəciklər (PM, toz) və karbonmonoksitdir (CO). İndi hamı bilir ki, bunlar bizim ölkədə ifraz olunur, təəssüf ki, həddi aşır. Təbii qaz yandırıldıqda cüzi miqdarda kükürd oksidləri (SOx) və hissəciklər (PM10) əmələ gəlir. Təbii qaza keçidlə kükürd oksidinin (SOx) konsentrasiyası xeyli azalacaq və toz əmələ gəlməyəcək. Ona görə də mazut istifadəsində tələb olunan De-SOX və PM təmizləmə sistemlərinə ehtiyac olmayacaq. Bundan əlavə, mazutdan istifadə nəticəsində yaranan yanacaqaltı tullantılar (lil) olmayacaq. Təbii qaz mazutla müqayisədə daha ekoloji cəhətdən təmiz yanacaq növüdür Sual: Təbii qaza tam keçid olmalıdır, yoxsa hibrid model? Mümkün tədarükün kəsilməsi halında hansı hazırlıq işləri görülməlidir? Vadilili: Boru kəməri ilə təbii qazın tədarükü LNG-dən daha təhlükəsizdir. Boru kəmərlərində mexaniki problem çox az ehtimal olunur. Təbii qaz təchizatı Türkiyə Respublikasında hovuzdan veriləcəyi üçün qazın kəsilməsi riski azdır. Elektrik enerjisi istehsalında təchizat təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müəyyən miqdarda ikili yanacaqlı elektrik stansiyalarına üstünlük verilməlidir. Yenə də bu kontekstdə bərpa olunan enerji yerli enerji mənbəyi kimi əhəmiyyətini artıracaq. İnfrastrukturun təşkili qısa zamanda edilə biləcək bir iş deyil. Təbii ki, bunlar müvafiq və səlahiyyətli şəxslər tərəfindən əvvəlcədən nəzərə alınmalı olan şeylərdir Sual: İdarə edilməsi planlaşdırılan təbii qazla bağlı proseslər necə idarə olunmalıdır? Vadilili: Ölkəmizdə təbii qazı idarə etmək üçün dövlətin enerji sahəsində Türkiyənin ən böyük ictimai iqtisadi müəssisələrindən biri olan Boru Kəmərləri və Neft Nəqliyyatı Anonim Cəmiyyətinə (BOTAŞ) bənzər bir quruluş yaratması vacibdir. Bundan əlavə, təbii qazın quruda boru kəmərləri ilə nəqli ciddi təhlükəsizlik qaydalarına tabedir. Özgəninkiləşdirmə və təhlükəsizlik qaydaları ada ölkələri üçün çətin ola bilər. BOTAŞ “Xam Neft və Təbii Qaz Boru Kəmərlərinin Tikintisi və İstismarına dair Texniki Təhlükəsizlik və Ətraf Mühit Qaydaları”ndan istifadə edir. Məsələn, bu tənzimləmə boru kəmərinin təhlükəsizliyi üçün 30 metrə qədər əl qazıntısından başqa əməliyyatları məhdudlaşdırır, tikintini 50 metrə qədər məhdudlaşdırır və korroziya/yanğın tədbirləri tələb edir. Ölkəmizdə belə bir tənzimləmə zəruri olardı Nəzərdə tutulan dəniz kəməri ən yaxşı halda 2030-cu ildə tamamlanarsa, lazımi hazırlıqlar üçün ən azı 4 il vaxtımız var. Hazırlıq etməsək, təbiətin vakuumu qəbul etməyəcəyini nəzərə alsaq, təbii ki, bizim adımıza bunu etməyə can atanlar da olacaq. Ola bilsin ki, onlar hətta qərarlı olublar Əməyi və təbiəti qorumaq bizim borcumuzdur. Vəhşi kapitalın layihəyə mümkün təsirlərini nəzərə almalıyıq. Bu cəmiyyət hələ də AKSA-nın elektrik enerjisi misalında milyardlarla dollarla ifadə edilən maliyyə xərcini ödəyir. Vəhşi kapitalın nizamsız və nəzarətsiz şəkildə, institutlarımızı heçə sayaraq mənfəəti maksimuma çatdırmağa yönəlmiş iqtisadi yanaşmaya cəlb edilməsinə qarşı dövlət olaraq tədbirli, məlumatlı və hazır olmalıyıq