ABD'nin korktuğu ve Arap dünyasının saygı duyduğu Hamaney kimdi?

28 Şubat 2026, Ortadoğu için dönüşü olmayan bir nokta oldu. ABD-İsrail ortak hava operasyonu sonucunda İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney öldürüldü. Onun ölümü, İslam Cumhuriyeti tarihinin en uzun ve en tartışmalı dönemi olan 36 yıllık yönetimin (1989-2026) sonu oldu Hamaney sadece bir politikacı değil, İran'ı ekonomik krize saplanmış bir ülkeden yeni bir askeri-siyasi güce dönüştüren sistemin mimarıydı. Mutlak otoriteye giden yolu 1979 İslam Devrimi ile başladı ve 1981'deki suikast girişiminden sonra daha da sağlamlaştı. Sağ kolunun felç olmasına neden olan bu saldırıda ağır yaralanan Hamaney, "yaşayan şehit" statüsüne kavuştu Ali Hamaney, 19 Nisan 1939'da Meşhed şehrinde din alimlerinden oluşan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Siyasi yolculuğu derin dini eğitimle başladı. 13 yaşında Şii ilahiyat okullarında okumaya başladı ve daha sonra eğitimine Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin doğrudan danışmanlığında Kum ve Necef'te devam etti. İran'ın geleceğini şekillendirecek yakın bir ilişki o yıllarda gelişti 1960'ların başından itibaren Hamaney, Şah rejimine karşı yeraltı hareketinde aktif bir katılımcı oldu. Ülkenin güvenlik ve istihbarat servisleri tarafından defalarca tutuklandı ve işkenceye maruz kaldı; bu da onun İslami liderler arasındaki uzlaşmaz bir savaşçı olarak itibarını güçlendirdi İslam Devrimi ve iktidara yükseliş 1978-1979 İslam Devrimi sırasında 40 yaşındaki Hamaney, Ayetullah Humeyni'nin en yakın ideolojik müttefiklerinden biri oldu. Devrim Konseyi'ne katıldı ve daha sonra siyasi gücünün temel taşı olacak İslam Devrim Muhafızları Birliği'nin kurucularından biri oldu. Tahran'ın Cuma namazı imamı olarak atanması ona halkı etkilemek için güçlü bir platform sağladı 1981'de devrimci terörün zirvesinde, hem fiziksel durumunu hem de siyasi gidişatını kalıcı olarak değiştiren bir dönüm noktası meydana geldi. 27 Haziran'da Tahran'daki Abuzar Camii'nde yapılan bir konuşma sırasında kayıt cihazının içine gizlenmiş patlayıcı infilak etti. Hamaney mucizevi bir şekilde hayatta kaldı ancak saldırı sağ kolunun kalıcı olarak felç olmasına neden oldu Bu olay onu zayıflatmak yerine itibarını yükseltti. Kendisini İslami sistem için feda etmeye hazır, sadık bir şahsiyet, yani “yaşayan bir şehit” olarak görülüyordu. Yaralanma, muhafazakar çevreler arasındaki otoritesini güçlendiren ve aynı yıl cumhurbaşkanı seçilmesinin önünü açan güçlü bir siyasi sembol haline geldi. İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ayetullah Humeyni'nin öldüğü 1989 yılına kadar başkanlığı sürdürdü. Cenaze töreni sırasında milyonlarca kişi Tahran sokaklarına döküldü. Kontrol edilemeyen kalabalığın yüzlerce ölüm ve yaralanmayla sonuçlandığı bildirildi Humeyni'nin 1989'daki ölümü yeni bir sayfa açtı. Uzmanlar Meclisi Hamaney'i ikinci Dini Lider olarak seçti. Anayasa değişiklikleri ona benzeri görülmemiş yetkiler verdi: Silahlı kuvvetler, yargı, devlet medyası ve tüm güvenlik yapıları üzerinde doğrudan kontrol sahibi oldu. 1994 yılında Büyük Ayetullah unvanını benimseyerek milyonlarca takipçisi nezdinde önde gelen bir Şii merci olarak otoritesini güçlendirdi İç ve dış baskılara rağmen Hamaney, kendisini İran'ın teokratik yolundan sapmayacağının garantörü olarak konumlandırdı. Liderliğinin en önemli projelerinden biri nükleer programdı. Hassas bir dengeyi korudu: Nükleer silahları yasaklayan bir fetvayı kamuoyuna açıklarken, aynı zamanda nükleer teknolojiyi ulusal egemenliğin sembolü ve Batı'ya karşı önemli bir koz olarak teşvik etti Dış politikada Hamaney, ABD'yi "küresel kibir" sembolü olarak sert bir şekilde eleştirdi ve İsrail'i "gayri meşru işgal rejimi" olarak nitelendirdi. Onun himayesi altında İran, Lübnan'da Hizbullah, Gazze'de Hamas ve Yemen'de Husiler de dahil olmak üzere bölgenin en etkili vekil güç ağlarından birini kurdu Hamaney'in liderliğinde İran, bölgesel nüfuzunu önemli ölçüde genişletti. Ancak bu yükseltilmiş statünün ağır bir bedeli oldu. Nükleer programı ulusal bir gurur meselesi olarak çerçeveleme kararı, onlarca yıldır süren yaptırımlara ve ekonomik izolasyona katkıda bulundu. Batı ile yüzleşme ekonomiyi kronik bir kriz durumuna soktu İran, 1989'da GSYİH'de küresel olarak 21'inci sırada yer alırken, 2024'te 14 sıra düşerek 35'inci sıraya geriledi. 2025'in sonunda enflasyon yüzde 48'i aşarak milyonlarca İranlıyı makul bir yaşam standardı umudundan mahrum bıraktı Rejimin demir yumruğu Hiçbir modern İran lideri Ali Hamaney kadar çok sayıda iç protestoyla karşılaşmadı. Yine de her birine gösterici bir güçle karşılık verdi. Yurt içinde muhalefeti sert bir şekilde bastıran ve muhalefeti vatana ihanetle eşitleyen bir sistem kurdu. 36 yıllık iktidarı sırasında İran defalarca yaşanan ayaklanmalarla sarsıldı: 1999 Öğrenci Protestoları: Otoritesinin ilk ciddi sınavı. Reformcu gazetelerin kapatılması üzerine Tahran Üniversitesi'nde başlayan gösteriler geniş çaplı çatışmalara dönüştü. Rejim, yurtlara baskınlar ve toplu tutuklamalarla karşılık verdi 2009 Yeşil Hareket: Milyonlarca kişi, yetkilileri başkanlık seçimlerine hile karıştırmakla suçlayarak Tahran sokaklarını doldurdu. Onlarca kişi öldürüldü ve muhalefet liderleri gözaltına alındı 2017–2018 Ekonomik Protestolar: Başlangıçta Meşhed'de artan gıda fiyatlarının yol açtığı huzursuzluk, hızla 80'den fazla şehre yayıldı. İlk defa, “Diktatöre ölüm” de dahil olmak üzere sloganlar doğrudan Dini Lideri hedef alıyordu 2019 “Kanlı Kasım”: Akaryakıt zamlarının tetiklediği protestolar, hükümetin ülke çapında interneti kapatmasına ve göstericilere ateş açmasına yol açtı. Uluslararası kuruluşlara göre birkaç gün içinde 1.500'e yakın kişi öldürüldü 2022–2023 Protestoları: Mahsa Amini'nin ölümünün ardından yaşanan ayaklanma, Hamaney sisteminin ideolojik çekirdeğini vurdu. Yetkililer buna organizatör olduğu iddia edilen kişileri infaz ederek, toplu gözaltılarla ve protestoculara karşı gerçek mühimmat kullanarak karşılık verdi 2025–2026 Son dalga: Cumhuriyetin tarihindeki en büyük ayaklanma, tam bir ekonomik çöküşle körüklendi. İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı'na (HRANA) göre, Ocak 2026'daki baskılarda 7.000'den fazla kişi öldürülürken, hükümet 3.000'den fazla kişinin öldüğünü kabul etti Kişisel yaşam ve ölüm 1964 yılında Ali Hamaney, Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh ile evlendi ve altı çocukları oldu. Batılı "ilk hanımların" aksine, karısı son derece özel bir hayat sürdürdü, kendisini ailesine adadı ve büyük ölçüde halkın gözünden uzak kaldı. Hamaney, kamusal kişiliğinde yüksek dini otorite, devlet başkanı ve İslam Devrimi'nin sembolü rollerini birleştirerek sadeliği ve çileciliği vurguladı 28 Şubat 2026'da Hamaney, kızı, damadı ve torunuyla birlikte ABD-İsrail'in Tahran'a düzenlediği ortak saldırıda öldürüldü. İran anayasasına göre geçici liderlik, Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshkian, Yargı Şefi Gholam-Hossein Mohseni-Ejei ve Muhafızlar Konseyi'nin bir üyesinden oluşan bir konseye devredildi