Тоқаев парламенті: әлеуметтік риторикадан консерватив іс-әрекетке көшу - Аналитический интернет-журнал Власть

30 маусымда Қазақстанда қос палаталы парламенттің сегізінші шақырылымы жұмысын аяқтады. Власть сөйлескен сарапшылар бұл шақырылымның күн тәртібі өте консерватив болғанын айтады. Үш жыл ішінде депутаттар бірнеше даулы бастаманы мақұлдады. Олардың қатарында қараусыз иттерді аулау және көзін жою, «дәстүрлі құндылықтарды» қорғайтын нормаларды Конституцияда бекіту сияқты мәселелер бар Депутаттар әлеуметтік мәселелерге, соның ішінде аймақтар арасындағы теңсіздікті азайтуға, баспана кепілдігіне, балаларға арналған паллиатив көмекке және кәсіпкерлерді қорғауға баса назар аудардық дейді. Саясаттанушылар мұнымен келіспейді. Олардың ойынша, депутаттар жылдан-жылға консерватив бағытқа ойысып бара жатқан президент идеологиясының жетегінде жүр Сарапшылар бір палаталы құрылтайға көшкеннен кейін де өзгеріс бола қояды дегенге сенбейді. Өйткені парламент президент белгілеп берген шеңберде ғана жұмыс істейтін, биліктің тұрақтылығын қамтамасыз етуді көздейтін құрылым күйінде қала береді Саясаттанушы Мәди Омаровтың айтуынша, сегізінші шақырылым сыртқы формасы жағынан жаңа болғанымен, ішкі мазмұны өзгермеген. Ол парламентке алғаш рет алты партия, соның ішінде бұрынғы оппозициялық ЖСДП кіргенін және бұрынғы депутаттар өзін ұсынып, қайта оралғанын атап өтті «Жұмыс сапасы мен мазмұнына келер болсақ, алдыңғы шақырылымдардан еш айырмашылығы жоқ», — дейді Омаров Саясаттанушы Димаш Әлжанов Қазақстанда парламент заң шығаратын жалғыз орган емес екенін, сондықтан ол президент пен үкіметтің билігін теңестіре алмайтынын айтты. Оның айтуынша, парламент президент әкімшілігінің бақылауындағы партиялар жұмыс істейтін жүйеде қызмет етеді, ал бұл партиялардың қоғаммен ешқандай байланысы жоқ Ал депутаттар заң шығару ісінің өте қарқынды жүргенін алға тартып, жұмыс барысында әлеуметтік мәселелерге басымдық бердік деп бағалап отыр Amanat фракциясының бұрынғы мүшесі Павел Казанцев депутаттардың 30 пайызы бір мандатты округтерден сайланғаны бұл шақырымның басты ерекшелігі дейді. Оның айтуынша, бұл жағдай билік партиясын ақпараттық әрі мазмұндық тұрғыдан «жұмыс қарқынын күшейтуге» және заңнамалық бастамаларды көбірек көтеруге мәжбүрлеген Казанцев қаралған заң жобаларының шамамен 30 пайызын депутаттар ұсынғанын, соның ішінде цифрландыру және жасанды интеллект мәселелері басты назарда болғанын мақтанышпен атап өтті. Сондай-ақ ол Amanat фракциясы референдумдар мен ірі реформалар кезінде «жан сала жұмыс істегенін» алға тартты Қазақстан Халық партиясынан (ҚХП) сайланған депутат Ирина Смирнова тұрғын үй кодексін жетілдіру мен балаларға арналған паллиатив көмек стандарттарын қорғап қалғанын өз фракциясының басты жетістігі деп санайды «Біз баспана тек саудаланатын тауар емес, әр адамның басты мұқтаждығы екенін көрсеткіміз келеді. Мемлекет әр азаматтың үйлі болуы үшін барын салуы керек. Жетім балаларға, мүгедектігі бар адамдар мен басқа да әлеуметтік осал топтарға баспана тегін берілуге тиіс», — дейді ол. Смирнова ҚХП-ның сот шешімінсіз үйден шығаруға тыйым салатын және мұқтаж жандарды қолдауды талап ететін нормаларды өткізуге күш салғанын жеткізді Сондай-ақ, Смирнова ең төменгі жалақы көлемін реттеу және халықаралық келісімдерді бекіту бастамасына тоқталды. Оның сөзінше, бұл өзгерістер орташа және медианалық жалақы көрсеткіштерін «аспаннан алмай», халықтың шынайы күнкөрісіне сай етуге тиіс «Ақ жол» фракциясының депутаты Дания Еспаеваның сөзінше, фракция негізінен бизнесті іс жүзінде қорғауға баса назар аударған. Экс-депутат негізгі жетістіктер қатарында мемлекеттік кіріс органының 19 қызметкерін жауапқа тарту, жасалған мәмілелерді жарамсыз деп тану туралы талап арыздарды тоқтату және бөлшек салық мөлшерлемесін төмендету науқанын атап өтті Еспаева «Қазтеміртранс» мекемесінде бопсалауға тап болған 15 кәсіпкердің жағдайына жеке тоқталды. «Фракция араласқаннан кейін сот нағыз жемқорларды жауапқа тартты. Ал кәсіпкерлер қылмыстық жауапкершіліктен босатылды», — дейді ол Сонымен қатар Еспаева бизнесті қыспаққа алуды азайту туралы бастамаларын Бас прокуратура қолдағанын жеткізді. Ол мемлекеттік ИТ жобалар саласын QazTech платформасына көшіру реформасын және цифрлық активтер мен криптобанктерді заңмен реттеу ісін де алға тартты Өзін-өзі ұсынған депутат Ермұрат Бапидің айтуынша, көп жылдан бері алғаш рет парламентте шынайы оппозиция өкілінің пайда болуы — бұл шақырылымның басты жетістігі Ол заңсыз кеткен капиталды мемлекетке қайтару туралы заңға атсалысқанын және бес бірдей кодексті әзірлеуге қатысқанын өз жұмысының басты нәтижесі деп санайды Дегенмен депутат бұл кезеңнің көңіл көншітпеген тұстарын да жасырмады. Мысалы, депутаттар уақыт белдеуін өзгертуді тоқтата алмаған. Бұл реформаның бастамасын үкіметке беріп қойған. Бұдан бөлек, депутаттар «сөз бостандығын да тиісті деңгейде қорғай алмапты». Бірақ Бапи бұған «заң мен тәртіп аясында» жұмыс істеуге дайын емес қоғам мен медианың да кінәсі бар деп есептейді ЖСДП фракциясының жетекшісі Асхат Рахымжанов партияның парламенттегі алғашқы тәжірибесін алға тартып, өз партиясының жұмысына «тек қана оң» деген баға берді. Рахымжанов үш жыл ішінде ЖСДП жеке қосалқы шаруашылық пен үлес жерлері, бюджеттің атқарылуы мен әлеуметтік теңсіздік мәселесін жиі көтергенін атап өтті Алайда Рахымжанов барлық түзету мен депутат сауалы шынайы мәселелерге негізделгенін айтты. Оның сөзінше, бұл бастамалар бюджеттің тапшылығы мен концептуал шектеулерге, мысалы, жер мәселесіне тірелген. «Біз ұсынған бірде-бір заң жобасы үкіметтен қолдау таппады. Мұны жақсы нәтиже деуге келмейді», — дейді ол Саясаттанушы Димаш Әлжановтың пікірінше, Қанды Қаңтардан кейін билік қоғамдық пікірді уысында ұстап қалуы керек болды. Халық бұрыннан парламентте ешқандай сын мен өзгерістің жоғына наразы еді. Билік дәл осы мәселелердің орны толғандай кейіп танытқысы келді «Билік Бақытжан Базарбек пен Ермұрат Бапи сияқты тұлғаларды өз жағына тартып, үкіметті сынауға еркіндік берді. Олар ішкі саясаттағы маңызды мәселелерді талқылағанымен, негізгі сын министрліктер мен әкімдерге бағытталды. Өйткені бұл шенеуніктердің басты міндеті — сәтсіз шешімдер үшін кінәні мойнына алып, соққыны президент пен оның айналасынан бұру еді», — деп түсіндірді саясаттанушы Мәди Омаровтың сөзінше, президент әкімшілігі мен басқа да билік құрылымдары депутаттардың әр сөзін толық қадағалап отыра алмайды. Дегенмен олар депутаттар ашық айтуға болмайтын бейресми қызыл сызықтарды белгілеп берген ЖСДП бюджеттің атқарылуын сынап, «халықтың кедейленіп бара жатқанын» айта тұра, парламент реформасы мен жаңа Конституцияны неге қолдады деген сұраққа Асхат Рахымжанов бір палаталы парламент партия бағдарламасының бұрыннан келе жатқан мақсаты деп жауап берді «2013 жылдан бері парламент бір палаталы болуы керек деп айтып келе жатырмыз. Жоғарғы палата немесе кез келген қос палаталы жүйе шешімдерді тез әрі сапалы қабылдауға кедергі келтіреді. <...> [Осы реформаның арқасында] парламенттің заң шығарушы орган ретіндегі рөлі күшейеді», — деді ол Ермұрат Бапиге жаңа Конституцияда өзін-өзі ұсынушылар жүйесінен бас тартуға неге алғашында қарсы болып, кейін үндемей қалғаны туралы сұрақ қойдық. Депутаттың айтуынша, «саяси шешім қабылдайтын тұлғалармен» ақылдасқаннан кейін, қазіргі жағдайда бір мандатты жүйе «сепаратизм мен кландық лоббизм қаупін тудыратынына» көз жеткізген «[Бірмандатты округтерден сайланатын депутаттарды] мүдделі топтар өз жағына тартып алуы мүмкін. Олар белгілі бір топтардың белсенді лоббистеріне айналуы ғажап емес», — дейді ол. Бапи ортақ ымыраға келуге басқа ұсыныс жасаған: үміткерді аймақ ұсынсын, бірақ оған бүкіл Қазақстан дауыс берсін. Алайда бұл идея қолдау таппаған ҚХП өзін әлеуметтік бағыттағы ұйым ретінде көрсетсе де, неге «шетел агенттері» мен «ЛГБТ насихатына тыйым салу» туралы заңдарға бастамашы болды деген сұраққа Ирина Смирнова әлеуметтік мәселелер әлі де фракция жұмысының негізгі өзегі болып қала береді деп жауап берді. Мысал ретінде ол ең төменгі жалақы көлемін өсіру мен тиісті халықаралық келісімдерді ратификациялау бастамасын тағы да алға тартты Смирнова «шетел агенттері» туралы заңда тұрған ештеңе жоқ дейді. Оның айтуынша, бұл гранттардың ашықтығын арттыру үшін қажет. «Олардың жұмыс істеуіне ешкім тыйым салып жатқан жоқ, тек немен айналысатынын ашық көрсетуі керек». Оның пікірінше, ЛГБТ насихатына тыйым салатын заң да адамдардың болмысын айқындау құқығын шектемейді, тек бұл тақырыпты тым жарнамалап, қоғамға таңуға ғана шектеу қояды: «Құдай ақы, кіммен тұрсаң да өзі еркің. Бірақ оны міндетті түрде насихаттаудың қажеті жоқ» Қаңтар оқиғасынан кейін «Аманат» партиясы дағдарысқа ұшырап, оны мамырда құрылған «Әділет» партиясымен біріктіруге тура келген еді. Осы жағдайға қатысты сұраққа жауап берген Павел Казанцев бұл шешімнің ешқандай «жасырын астары жоқ» екенін айтты. Оның пайымдауынша, билік партиясының тек бұрынғы екпінде жұмыс істеуі басты мәселе болып отыр. Партияның «ауқымды инфрақұрылымы мен жүйелі жобалары» оны қозғалыссыз күйге түсірген: бұл «локомотив алға сүйрегенімен, артындағы вагондардың теңселе бастағанымен» бірдей Казанцев партиялардың бірігуін жаңа Конституцияның логикасы және жүйеге «жаңа қан» жүгірту қажеттігімен байланыстырды. «Бізге жаңа драйверлік күш керек болды», — деген Казанцев «Әділетті» «дөңгелегі жарылмаған», «қозғалтқышы бұзылмаған» жаңа тетікке теңеді. Оның айтуынша, бұл құрылым бұрынғы билік партиясының технологиялық базасына сүйеніп, жолды әрі қарай жалғастырады «Ақ жол» партиясы өңірлердегі теңсіздікті күшейтетін бюджет пен Ұлттық қор қаржысының орынсыз жұмсалуын жиі сынайды. Бірақ партия өзгелермен бірге осындай кемшіліктері бар бюджетті үнемі мақұлдап келген. Дания Еспаеваның айтуынша, мәселенің бәрі бюджеттің атқарылу кезеңінде басталады «Жыл бойы қаржы үнемі оңды-солды бөлініп, жобалардың мерзімі мен талаптары жиі өзгерсе, бұл бюджетті жоспарлаудың да, оны орындаудың да әлсіздігін көрсетеді», — дейді ол. «Мен бұл тығырықтан шығу жолын жоспарлау сапасын арттырудан көремін. Тек ақшаны игеруді ойламай, соңғы нәтижеге жету жолында министрлердің, әкімдердің және бағдарлама жетекшілерінің жеке жауапкершілігі мен бюджет тәртібін күшейту керек» Мәди Омаров сегізінші шақырылымның депутаттары бұрынғыға қарағанда әлдеқайда консерватив әрі реакцияшыл саясат жүргізді деп есептейді. Ол ең даулы шешімдердің қатарына уақыт белдеуін ауыстыруды, «ЛГБТ насихатына» тыйым салуды, талқыланып жатқан «шетел агенттері» туралы заңды және Конституцияда дәстүрлі қарым-қатынасты бекітуді жатқызды Омаров бұны биліктің қоғамның консерватив бөлігіне жағыну әрекетімен байланыстырады: «Ол үшін билік ел ішінен қолдан жау тауып алады, қажет болса, халықтың бүкіл ашу-ызасын соған бағыттайды. Сондай-ақ азаматтық қоғамды бақылауда ұстауды көздейді. Консерватизм демократияға жат әдістермен өте жақсы үйлеседі. Авторитар режимдер кез келген әрекетін дәстүрлі құндылықтарды, қоғамдық мораль мен тәртіпті қорғау деген желеумен ақтап ала алады» Саясаттанушының болжамына сүйенсек, болашақ бірпалаталы парламент президенттің қазіргі идеологиялық бағытынан ауытқи қоймайды. Ол құрылтайда жаңадан құрылған президентке жақын «Әділет» партиясының үстемдік ететінін және консерватив бағыттың сақталатынын айтады. Дегенмен, билік тым радикал оңшыл режимдердің қателігін қайталамауға тырысады деп есептейді Димаш Әлжановтың пікірінше, Конституциялық өзгерістерден кейін парламенттің мемлекеттік басқару жүйесіндегі маңызы төмендейді. Себебі оның кейбір функциясы президент құратын жаңа Халық кеңесіне берілмек Саясаттанушы депутаттардың ашық мәлімдемелерін бақылаудың күшейіп жатқанына, олардың әлеуметтік желілердегі белсенділігі тексерілетініне және болашақ шақырылымнан «неғұрлым тәртіпті» болу талап етілетініне назар аударды «Қазақстан депутаттар тек белгіленген шеңберде ғана сөйлеп, әрекет етуге тиіс жүйеге қарай ойысып барады», — дейді Асхат Рахымжанов парламент реформасы оның жұмысын ашық етіп, шешім қабылдау тетіктерін «халыққа жақындатады» деп күтеді. «Халық мүддесін білдіру және заңдарды қабылдау рәсімдері түсінікті әрі жылдам болуы керек», — деп атап өтті ол. Сонымен қатар, депутат парламенттің бюджетті қадағалау функциясы жойылмайтынын алға тартты, өйткені ол бюджетті қабылдауды реттейтін конституциялық заң жобаларын бәрібір қарастырады Ермұрат Бапи сенаттан бас тартудың тиімді тұстарын көріп отыр. «Бірпалаталы парламент әлдеқайда ширақ жұмыс істейді», — дейді ол. Депутат қазіргі уақыт заңдарды, соның ішінде халықаралық келісімдерді жылдам қабылдауды талап ететінін баса айтты. Оның ойынша, қоғам жоғарғы палатаны баяғыда-ақ «артық жүк» деп қабылдай бастаған Ирина Смирнова жаңа парламент үкімет арқылы бастамаларды жиі өткізе алады деп үміттенеді. Ол президенттің «күшті президент, ықпалды парламент, есеп беретін үкімет» формуласына сүйене отырып, парламент ықпалының, әсіресе әлеуметтік салада күшейетініне сенім білдірді. Айтуына қарағанда, қазіргі шақырылымның әлеуметтік бастамаларының көбі аяғына дейін іске аспай қалған Дания Еспаева үшін парламенттің бірпалаталы жүйеге көшуі, ең алдымен, комитеттер мен жұмыс топтарының көбеюін білдіреді. «Бұл заң жобаларын талқылау кезінде әлдеқайда тартысты пікірталастар тудырады. Енді түзетулер жекелеген депутаттардың атынан емес, тұтас партиялар тарапынан енгізіліп, заң қабылдау барысындағы бәсекені күшейтеді», — дейді ол Сонымен қатар Еспаева бірпалаталы парламент бюджет процесін жүйелі әрі үйлесімді етуге мүмкіндік береді деп үміттенеді. Депутат үкіметтің бюджетті атқару туралы есебі жай ғана ресмилік үшін қаралмай, келесі жылғы бюджет жоспарының негізіне айналуға тиіс деп санайды. Бұған қоса, құрылтай аймақтар арасындағы инфрақұрылым теңсіздігін теңестіретін институт ретінде жұмыс істеуі керек Фото: Amanatpartiyasi.kz Павел Казанцев алдағы уақытқа нақты болжам жасаудан қашқақтады. Бірақ болашақ құрылтайдың жұмысы «кімдер келетініне» және фракциялар мен негізгі бағыттардың қалай ұйымдастырылатынына тікелей байланысты болатынын атап өтті. Саяси құрам партия тізімдеріне және цифрлық экономикадан бастап, салық пен су саясатына дейінгі түйткілді тақырыптарға кімдер жауапты болатынына қарай қалыптасады Ол «Аманат» партиясы «әбден шаршап қалғанын» да айтты. Сондықтан олар бүкіл әлемде дағдарыс болатын алдағы 7-8 жылда президенттің жоспарларын іске асыра алмас еді. «[Партиялардың бірігуі бұл қиындықтан жай ғана аман өту үшін емес, күшейіп шығу үшін қажет]. Қытайлар айтқандай, дағдарыс — жаңа мүмкіндіктер кезеңі, сондықтан осындай қиын сәтте дайындық базасын нығайтқандар ұтады. Біз де осы сында нәтиже көрсетуге тырысамыз», — деп түйіндеді сөзін Казанцев