Profesör Ali Sultanlı: edebiyat araştırmalarında klasik imza

ANAS Nahçivan Bölümü çalışanı, tez öğrencisi Ali Abdulla oğlu Sultanlı), zengin, çok yönlü yaratıcılığı ve yaygın sosyal faaliyetleriyle 20. yüzyıl Azerbaycan'ının edebi ve kültürel ortamında eşsiz bir konum kazanmış Nahçıvan topraklarının seçkin bilim adamlarından biridir. 20. yüzyıl bilimsel düşüncesinin oluşumunda özel bir yere sahip olan A. Sultanlı, Azerbaycan'ın bilim ve edebiyat ortamında tanınmış bilim adamlarından ve araştırmacılardan biri olarak kabul edilmektedir. Hayatının ve yaratıcılığının ilk aşaması, yani doğum ve eğitim yılları, gelecekteki bilimsel faaliyetinin düşünsel temellerini belirledi A. Sultanlı'nın doğduğu dönemde Nahçıvan hem kültürel hem de eğitimsel gelenekleriyle öne çıkan bölgelerden biriydi. Ali'nin yetiştiği sosyo-kültürel ortam, klasik Doğu edebiyatına ve halk edebiyatı örneklerine ilginin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu sosyo-kültürel ortam onun eğitime ve bilime yönelmesinde önemli rol oynamıştır. Özellikle öğrenim gördüğü yıllarda Azerbaycan ve Doğu edebiyatı örnekleriyle tanışması onun dünya görüşünün ve edebiyat zevkinin yanı sıra ilmi kişiliğin oluşmasının da ana aşamasını oluşturur Bilimsel faaliyeti ağırlıklı olarak edebiyat çalışmaları ve gazetecilik alanlarıyla ilgili olan A. Sultanlı'nın çalışmaları 20. yüzyılın ikinci yarısı ve sonraki dönemlerle ilişkilendirilmektedir. Azerbaycan edebiyatı alanında, özellikle Azerbaycan dramaturjisinin gelişim aşamaları, Batı Avrupa edebiyatının incelenmesi ve öğretilmesi, edebiyat eleştirisi, klasik ve modern edebiyat süreçlerinde çok değerli hizmetleri vardır Akademisyen İsa Habibbeyli, Profesör A.Sultanlı'nın 110. kuruluş yıl dönümüne ithaf edilen bilimsel oturumda, seçkin bilim adamının bilimsel faaliyetlerinden bahsederek şunları kaydetti: "Ali Sultanlı'nın eserinde ana yer, "Azerbaycan Dramaturjisinin Gelişim Yolları" adlı eserdir. A.Sultanlı, bu eserinde ilk kez Azerbaycan dramaturjisinin bilimsel tarihini yazmıştır. Ayrı bir inceleme ve makale şeklinde yazılan eser, halen en değerli eserlerden biridir. Edebiyatımızdan örnekler." A. Sultanlı'nın bilimsel faaliyeti, Azerbaycan filolojik düşüncesinin oluşumu ve klasik edebiyatın sistemli olarak incelenmesi açısından ayrı bir önem taşımaktadır. Bilim insanının bilimsel faaliyeti yalnızca edebi metinlerin analizi ile sınırlı değildir, aynı zamanda edebiyat tarihinin sistemleştirilmesi, teorik ve filolojik yaklaşımların geliştirilmesi, edebiyat eleştirisi okulunun oluşumu yönlerini de içerir Araştırmasının ana yönlerinden biri Azerbaycan klasik edebiyatının bilimsel temelde incelenmesiydi. Bilim adamı, edebi mirası tarihsel-kültürel bağlamda değerlendirerek metinlerin sadece estetik değil aynı zamanda sosyal ve felsefi içeriğini de ortaya çıkarmaya çalıştı. Bu yaklaşımı onun bilimsel tarzının sistematik ve analitik olduğunu göstermektedir. Ayrıca edebiyat araştırmalarında metodolojik konulara da özel önem verdi. Bilim adamı, araştırmasında metnin tarihsel bağlamını, dil özelliklerini ve şiirsel yapısını bütünsel bir şekilde incelemenin önemli olduğunu düşündü. Bu yaklaşım Azerbaycan edebiyat araştırmalarında bilimsel analiz yöntemlerinin gelişmesine katkıda bulunmuştur Ancak yapılan araştırmalar onun yaratıcılığının bazı yönlerinin hâlâ yeterince araştırılmadığını ya da bilimsel dolaşıma tam olarak girmediğini gösteriyor. Bu açıdan bakıldığında A. Sultanlı'nın bilimsel mirasının "gizli" yönlerinin araştırılması güncel bir araştırma konusu olarak dikkat çekmektedir A. Sultanlı'nın bilimsel mirasının incelenmesinde karşılaşılan temel sorunlardan biri, onun yaratıcılığının tüm yönlerinin sistematik bir şekilde toplanmaması ve bilimsel dolaşıma tam olarak dahil edilmemesidir. Bu durum hem nesnel hem de tarihsel nedenlerle ilgilidir İlk önemli sorun süreli basım malzemelerinin eksik muhafaza edilmesidir. Sovyet dönemi basınında yayınlanmış çok sayıda makale ve edebi-eleştirel yazı arşivlerde mevcut olmasına rağmen bunların çoğu henüz araştırmacılar tarafından sistematik olarak incelenmemiş ve araştırma konusu haline gelmemiştir İkinci sorun arşiv fonlarının yetersiz dijitalleştirilmesiyle ilgilidir. Sonuç olarak A. Sultanlı'nın farklı yıllarda yazdığı bazı gazetecilik ve bilimsel makaleler yalnızca fiziki arşivlerde tutulmakta ve bilim camiasına erişimi sınırlıdır. A. Sultanlı'nın tarihi belgelerine aşina olan araştırmacı Rena Novruzova, "Azerbaycan Mellimiri" gazetesinde yayınlanan "Öğretmen-Bilim adamı Ali Sultanlı" bilimsel makalesinde şunları vurguluyor: "Ali Sultanlı gençliğinde de şiirler ve şiirsel eserler yazmıştır. Bunların arasında doğal manzaraları büyüleyici bir şekilde anlatan bir gencin kalbi atmaktadır. Kalemin ilk deneyimleri olan bu yazılar matbaada basılmadığı için okuyucuya pek tanıdık gelmiyor” dedi Üçüncü önemli nokta ise ayrı bir araştırma nesnesi olarak bilimsel mirasının az gelişmiş olmasıdır. Çoğu durumda bilim insanına ilişkin bilgiler özetlenmiş, hayatı ve bilimsel mirası yeterince derinlemesine analiz edilmemiştir. Yukarıda belirtilen fikirler, bilim insanının bilimsel mirasının sistematik ve kapsamlı bir şekilde incelenmesinin gerekliliğini bir kez daha göstermektedir A. Sultanlı'nın mirasının araştırmadan uzak "gizli" yaratıcılığının önemli yönlerinden biri de basındır. Bilim adamı, öğretmen ve gazeteci olarak çok yönlü faaliyetlerde bulunan A.Sultanlı, medya alanında da faaliyet gösterdi. Özellikle "Doğu Kapısı" gazetesiyle işbirliği yaptığı, edebi-eleştirel yazılarının ve kamuoyunu ilgilendiren yazılarının gazetede yayımlandığı konusunda eksik bilgi bulunmaktadır. Ali Sultanlı'nın "Şark qagyasi" gazetesinde edebi ve eleştirel yazılar yazmasına rağmen bu yazıların çoğu henüz tam olarak incelenmemiş ve bilimsel araştırmaların konusu haline gelmemiştir. Bu onun gazetecilik mirasının "gizli" kısmının varlığını gösteriyor A. Sultanlı'nın bilimsel mirası, Azerbaycan edebiyat çalışmalarının gelişim tarihinin önemli aşamalarından birini oluşturmaktadır. Faaliyeti mevcut edebi metinlerin analiziyle sınırlı değildi, aynı zamanda edebiyata metodolojik yaklaşımın oluşumunda da önemli bir etkiye sahipti. Ancak yapılan analizler, onun bilimsel ve gazetecilik mirasının bir kısmının henüz detaylı bir şekilde araştırılmadığını ve bilimsel dolaşımın dışında kaldığını gösteriyor. Bu açıdan bakıldığında A. Sultanlı'nın eseri sadece tarihi bir araştırma nesnesi olarak değil, aynı zamanda modern edebiyat çalışmaları için metodolojik ve teorik potansiyelin kaynağı olarak değerlendirilmelidir Bilim adamının bilimsel faaliyeti de pedagojik alanla yakından ilgiliydi, ömrünün sonuna kadar cumhuriyetin yüksek okullarında ve bilimsel araştırma enstitülerinde dünya ve Azerbaycan edebiyatını öğretti, kapsamlı bilimsel araştırmalar yaptı, çok sayıda değerli araştırma eseri yarattı ve pedagojik alanda önemli izler bıraktı. Bilim insanı, genç araştırmacıların bilimsel bakış açısının oluşmasında rol aldı ve akademik ortamda edebi çalışmalar biliminin gelişmesine destek verdi. Bu açıdan bakıldığında A. Sultanlı sadece araştırmacı olarak değil, aynı zamanda bir ilim ekolü oluşturmuş bir öğretmen ve pedagog olarak da değerlidir Sonuç olarak A. Sultanlı'nın bilimsel mirasının daha derin ve geniş bir şekilde incelenmesinin, milli edebiyat araştırmaları tarihinin tamamlanması için gerekli bilimsel yönlerden biri olduğunu söyleyebiliriz. Bu mirasın kapsamlı bir şekilde incelenmesi, hem bilimsel konumunun yeniden değerlendirilmesine hem de Azerbaycan edebiyat bilimleri ekolünün gelişim dinamiklerinin daha net tanımlanmasına olanak sağlayacaktır