«Ойыншықтар хикаясы-5»: Голливуд «альфа буынға» алаңдайды - Аналитический интернет-журнал Власть

Ғалия Байжанова, киносыншы, арнайы «Власть» үшін Жақында қазақстандық прокатқа «Ойыншықтар хикаясының» жаңа бөлімі шығады. Бұл жолы мультфильм мәдениет майданы мен қызу айтыс-тартысты айналып өткендей: мультфильмнің бесінші бөлімінде бүкіл әлемдегі ата-аналарды мазалаған ортақ мәселе — қазіргі балалардың гаджетке тәуелділігі сөз болады. Өкінішке қарай, балалар кәдімгі ойыншықпен ойнауды қойды, оның орнын толықтай технология басты Еске сала кетсек, 2022 жылы франшизаның спин-оффы — «Базз Лайтер» туындысының айналасында Қазақстанда күтпеген жерден үлкен тартыс бұрқ ете түскен еді. Екі әйел кейіпкердің бір сәттік, байқаусызда сүйіскен сахнасы үшін (не болғанын ешкім аңдамай да қалған) анимациялық фильм алдымен қоғам белсенділері тарапынан «ЛГБТ құндылықтарын насихаттайды» деп аяусыз сынға ұшырады, кейін оны мүлдем прокаттан алып тастады Ол кезде туындыға қарсы шығып, Голливудты «жат құндылықтарды тықпалады» деп айыптаған «Келинка Сабина» фильмінің авторы, танымал режиссер Нұртас Адамбай еді. Кейіннен Адамбайдың сынына өзге де әлемдік блокбастерлер ілікті. Одан бері төрт жыл өтті, Қазақстанда ЛГБТ насихатына тыйым салатын заң қабылданды, ал Адамбайдың өзі, әлеуметтік желідегі соңғы жазбаларына қарағанда, кезінде осындай контенттің ошағы ретінде үнемі сынап келген АҚШ-қа қоныс аударыпты. Ал «Ойыншықтар хикаясының» жаңа бөлімін Қазақстан жұртшылығы өте жылы қабылдады. Оның үстіне, қалыптасқан дәстүр бойынша мультфильм қазақ тіліне де дубляж жасалғандықтан, кассалық жиыны өте жоғары болары анық Фильмнің басты кейіпкері — алдыңғы бөлімдердегі оқиғалардан кейін Бонни есімді қызға бұйырған ковбой ойыншық Джесси. Қатарластарының көбіне қарағанда, Бонни әлі де ойыншықтармен ойнағанды ұнатады. Алайда, уақыт өте келе дәл осы әуестігі оны құрдастарының арасында төмендетіп, «аутсайдер» қызға айналдырады. Басқа балалар уақытын гаджетке телміріп өткізіп жатқанда, Бонни пластик достарымен уақытты қызықты өткізеді. Қыздарының тұйықталып, дос таппай жүргеніне алаңдаған ата-анасы оған Lilypad деп аталатын сүйкімді құрылғыны сатып алып береді Lilypad — жай ғана планшет емес. Бұл — өзіндік әлеуметтік желісі, ішінде ойындары мен сөйлесу жүйесі бар, төртбұрышты бақа пішінді балалар компьютері. Бонни жаңа құрылғыға бірден арбалып сала береді. Осы гаджет арқылы ол өзі баратын би үйірмесіндегі қыздардың ортақ чатына қосылып, өмірінде алғаш рет түнеуге қонаққа шақырту алады. Осылайша ойыншықтар ұмытылып, Боннидің өзі де олармен ойнауды ыңғайсыз, тіпті ұят нәрсе ретінде қабылдай бастайды Шытырман оқиға дәл осы жерден басталады. Қыз бала қонаққа шақырту алғанда, ковбой Джесси өзінің адал серігі — Булзай есімді атымен бірге оның артынан жасырынып ереді. Бірақ күтпеген жайттардың тізбегінен кейін олар кезінде Джессидің ескі иесі Эмили тұрған үйден бір-ақ шығады. Қазір ол үйде Боннимен жасты Блейз есімді басқа бір қыз тұрады. Ол да қатарластарымен тіл табыса алмай, қиналып жүрген бала екен. Осылайша бұл хикая ойыншықтарының көмегімен бір-бірін тапқан екі жалғызсыраған баланың достығы туралы әсерлі әңгімеге ұласады Бір қарағанда, сюжет өте қарапайым көрінгенімен, оның астарында бүгінгі қоғамға тән үрей жатыр. Фильм технологияның балалық шақ пен балалар ойынына нақты қауіп төндіретінін ашық мойындайды. Себебі гаджеттер балаларды ерте есеюге мәжбүрлейді және достықты үнемі «онлайн» болуды талап ететін үдеріске айналдырады. Бастапқыда Бонни Lilypad арқылы жаңа ортамен араласып, таныстар тапқанымен, көп ұзамай цифрлық әлемнің екінші бетімен — қатыгездікпен, топтан шеттетумен және кибербуллинг секілді келеңсіздіктермен бетпе-бет келеді Айта кету керек, туындыны жасаушылар технологияны құбыжық етіп көрсетуден аулақ. Керісінше, олар цифрлық құралдардың балалардың қарым-қатынас орнатуына шынымен көмектесетінін де жоққа шығармайды. Lilypad Бонниге алдымен басқа балалармен танысуға көмектессе, кейіннен кішкентай кейіпкердің достасып кетуіне айтарлықтай ықпал етеді Pixar франшизасы ешқашан жан біткен ойыншықтар туралы жай ғана мультфильмдер топтамасы болған емес. Ол қашаннан балалар көзінен тасада өз өмірін сүретін ойыншықтар әлемін көрсетіп қана қоймай, есейе келе туындайтын маңызды сауалдарды да ортаға тастайтын. Осылайша, отыз жылдық тарихы бар «Ойыншықтар хикаясы» тұтас бір буынның есею шежіресіне айналды, аудиториясымен бірге өсіп-жетілді «Ойыншықтар хикаясы-5» Pixar-дың ең үздік дәстүрлеріне сай түсіріліп, әртүрлі жастағы көрерменнің көңілін табуға тырысқанымен, оның бәрібір ересек аудиторияға көбірек бағытталғаны сезіледі. Өйткені кейінгі жылдары балалық шақтың қалай өзгергені балалардан гөрі ата-аналарға қызығырақ. Бұл, әсіресе, қазіргі балалар танымақ түгілі, не екенін де білмейтін ескі ойыншықтардың бейнесінен анық байқалады. Мысалы, осы «ескі гвардияның» ішіндегі ең көңілді кейіпкер — Smarty Pants деп аталатын, баланы түбекке үйрететін құрылғы. Ол сергек жүру үшін ащы судан ұрттап алғанды жақсы көретін көңілді көкеге ұқсайды. Әзілдері де жаңа аудиторияға емес, көбіне ересек көрерменге арналған және балалардың ата-анасына бағытталған ностальгиялық ишара іспетті Негізінде, мұндай бетбұрыс «Ойыншықтар хикаясына» ғана қатысты емес. Соңғы жылдары Голливуд анимациясының едәуір есейгені байқалады. Студиялар осы уақытқа дейін балалар аудиториясы үшін тым күрделі саналып келген тақырыптарды талқылау үшін отбасылық кино форматын жиі қолданатын болды. Pixar бұл бағытта ерекше табандылық танытып келеді: «Коконың құпиясы» есте сақтау мен өлім туралы толғаса, «Жан» өмірдің мәні мен оны өзің қалағандай өткізе алмау үрейін сөз етті, ал студияның өзге де көптеген жобасы балалардан кем түспейтін деңгейде ересектерге бағытталды. Осы тұрғыдан алғанда, «Ойыншықтар хикаясы-5» бұл үрдістің заңды жалғасы сияқты Бұған дейін «Ойыншықтардың» ең табысты бөлімдері қалай болғанда да бір тақырыптың — есеюдің шындығы мен соған байланысты мұңның төңірегінде өрбісе (өйткені ерте ме, кеш пе, барлық бала есейеді және ойнауды доғарады), бесінші бөлімде франшиза алғаш рет баланың есеюімен ғана емес, балалар өсетін ортаның өзгеруімен де бетпе-бет келіп отыр. Енді авторларды ойыншықтардың тағдыры ғана емес, гаджеттер балалар өмірін қалай өзгертіп жатқаны, үйреншікті ойындарды ығыстырып, ойын атаулының табиғатын қалай құбылтқаны көбірек қызықтырады Планшет пен әлеуметтік желі дәуірі балаларға қалай әсер етіп жатыр? Бүгінгі ұрпақ немен және қалай ойнайды? Цифрлық дәуірде олар өзара қарым-қатынасты қалай орнатпақ? Егер өмірінің айтарлықтай бөлігі біртіндеп виртуал кеңістікке ойысып жатса, олар бұрынғыдай тіл табыса ала ма? Шынайы ойын мен нағыз достыққа деген қабілетін сақтап қала алар ма екен? «Ойыншықтар хикаясы-5» қарапайым отбасылық мультфильмнен әлдеқайда қызықты әрі терең туынды болып шықты. Кезінде бұл франшиза «балалар есейгенде ойыншықтардың күні не болады?» деп толғанса, енді әлдеқайда үрейлі сауалға бас қатырады: үйреншікті ойыншықтар керексіз болып қалғанда, балалардың жай-күйі не болады? Бұл — бүкіл отбасымен бірге көретін тамаша жоба