Bilimin ve milli kalkınmanın fayda katsayısı - Abulfaz Süleymanli Sosyolojik bakış

Bilim topluma ve devlete nasıl hizmet etmeli, yararlılığı nasıl artırılmalıdır? Modern zamanlarda bu soru sadece akademik tartışma konusu olmayıp aynı zamanda ulusal kalkınmanın, devlet istikrarının ve stratejik planlamanın da temel konularından biridir. Bugün dünya sadece teknolojik inovasyonun hızıyla değil, aynı zamanda savaşların, iklim risklerinin, enerji dönüşümünün, dijitalleşmenin ve yapay zekanın neden olduğu yeni belirsizliklerle de karşı karşıya. Böyle bir durumda bilim sadece bilgi üreten bir alan değildir; riskleri öngören, karmaşık süreçleri açıklayan, karar alma konusunda güvenilir bir temel oluşturan önemli bir kamu kurumu olarak hareket eder Bu nedenle modern aşamada bilimin temel görevi sadece yeni bilgi toplamak değil, bu bilgiyi kamusal ve stratejik faydaya dönüştürmektir. Bilgi artıyor ancak her bilgi eşit değer yaratmıyor. Bilimsel faaliyet bazen yayın sayısına, resmi raporlara ve istatistiksel göstergelere göre değerlendirilir. Ancak bilimin gerçek önemi, yönetime analitik bir temel sağlaması, teknolojik yenilikleri hızlandırması, toplumsal sorunları doğru teşhis etmesi ve gelecekteki risklere yönelik önleyici kararların hazırlanmasına katkıda bulunmasında görülmektedir Bu bağlamda bilim felsefesi özel bir öneme sahiptir. Çünkü bilimin sadece bilgi üretme süreci olarak değil, yöntem, amaç, uygulama ve toplumsal sorumluluk düzeyinde de değerlendirilmesine olanak sağlar. Bu açıdan bakıldığında bilimin yararlılığı yalnızca elde edilen sonuçlarla değil, bu sonuçların toplumun gerçek ihtiyaçlarını ne ölçüde karşıladığıyla da belirlenir Belirli alanlarda bilimin faydalarını daha net görmek mümkün. Örneğin, sağlık hizmetlerinde bilimsel araştırmalar daha doğru teşhis, önleme ve tedavi stratejilerine yol açar; aynı zamanda pandemi gibi küresel kriz zamanlarında kısa sürede etkili aşıların geliştirilmesini sağlayarak bilimsel potansiyelin insan yaşamının korunmasında ve toplum sağlığının sağlanmasında ne kadar belirleyici bir rol oynadığını açıkça göstermektedir. Tarımda verimliliğin, su ve toprak kaynaklarının verimli kullanımının bilimsel temelini oluşturur; alternatif enerji kaynakları, verimlilik ve sürdürülebilirlik konularını ele alır; eğitim alanında ise öğrenme çıktılarının iyileştirilmesi, değerlendirme mekanizmalarının iyileştirilmesi ve dijital becerilerin geliştirilmesi için temel oluşturur. Yapay zeka tabanlı elektronik mühendisliği aynı zamanda hem askeri teknolojilerde hem de ev odaklı teknolojik sistemlerde önemli bir gelişme dinamiğini oluşturuyor. Dolayısıyla bilim yalnızca teorik bilgi değil, aynı zamanda kamu politikasının ve kamu refahının pratik temelidir Bu bağlamda, gelişmiş ülkelerin deneyimleri, bilim politikasının sonuçlarının ve bilimin yararlılık katsayısının daha eksiksiz bir resmini oluşturmaktadır. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri'nde 2022 yılında bilimsel araştırma harcamalarının tutarı 885,6 milyar dolara ulaşırken, Ar-Ge yoğunluğu da yüzde 3,4 oldu. Çin'deki resmi verilere göre 2024 yılında Ar-Ge harcaması 3,613 trilyon yuan olacak, bu da GSYİH'nın yüzde 2,68'ine eşit olacak. Güney Kore bilimsel yoğunluk açısından dikkate değer örneklerden biri olmaya devam ediyor; OECD verilerine göre bu ülkede Ar-Ge harcamalarının GSYH içindeki payı 2021 yılında yüzde 4,93 oldu. Patent göstergeleri de bilimsel potansiyelin uygulamalı sonuçlara dönüştüğünü açıkça gösteriyor: WIPO'ya göre 2024 yılında Çin ve ABD'de 501.831, Kore Cumhuriyeti'nde ise 295.722 patent başvurusu yapıldı. Bu göstergeler, bilimin yararlılığının yalnızca bilimsel üretim hacmiyle değil, aynı zamanda ekonomiye, teknolojiye ve yenilik sistemine dönüşme düzeyiyle de ölçüldüğünü gösteriyor Burada bir noktanın altını çizmek gerekiyor: Bilimin faydası tek bir teraziyle ölçülemez. Beşeri ve sosyal bilimler, ulusal hafızayı, toplumsal dayanışmayı, değer sistemini, toplumsal istikrarı ve stratejik düşünme kültürünü güçlendirerek devlete hizmet eder. Bu, kesin bilimlerin sonuçlarından daha az önemli değildir; sadece etkisi farklı bir biçimde ortaya çıkıyor Bu genel tablo içinde Azerbaycan'da kutlanan 27 Mart Bilim Günü sadece sembolik bir tarih olarak değil, bilimin gerçek toplumsal rolünün yansıtılması, bilimin faydalı katsayısının nasıl artırılabileceğinin tartışılması ve bilimsel faaliyetin toplumun özel ihtiyaçlarıyla daha yakından ilişkilendirilmesinin yollarını değerlendirmek için önemli bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Bilime verilen değer sadece onun hakkında söylenen güzel sözlerde ya da son zamanlarda artan eleştirilerde değildir. bilimsel altyapının güçlendirilmesi, genç araştırmacıların korunması, araştırma uygulama olanaklarının genişletilmesi ve bilimsel sonuçların karar almada kullanılmasıyla ölçülmektedir. Başka bir deyişle bilimin değeri raporlarla değil, ekonominin tüm alanlarına etkisi, toplumun düşünce düzeyi, yönetim kalitesi, yenilik potansiyeli ve ulusal kalkınmanın içeriği ile belirlenmelidir. Çünkü bilim sadece akademik ortamın iç meselesi değildir; devletin insan sermayesinin kalitesi, gençlerin yönelimi, ulusal rekabet gücü ve stratejik yetenekleriyle doğrudan ilgilidir Bu anlamda bilimin yararlılığının artırılması için devletin kalkınma öncelikleri ile bilimsel araştırma arasındaki ilişki daha da güçlendirilmeli, bilime ayrılan mali kaynakların miktarı ve verimliliği artırılmalı, bilim insanlarının maddi güvenliği ve sosyal refahı iyileştirilmeli, üniversiteler, araştırma enstitüleri ve reel sektör arasındaki işbirlikleri genişletilmeli, genç bilim insanlarının kaliteli bilimsel ortama ve uluslararası ağlara erişimi desteklenmelidir. Aynı zamanda ulusal bilimsel gelişmenin bir bileşeni olarak yurt dışında çalışan Azerbaycanlı bilim adamlarının ve araştırmacıların bilgi, deneyim ve akademik ilişkilerinin değerlendirilmesi ayrı bir önem taşımaktadır. Bilimsel etkinliğin değerlendirilmesinde sadece niceliksel göstergelere değil, kalite, yenilik, sosyal etki ve uygulama olanaklarına da öncelik verilmelidir. Tüm bilimsel alanlarda aynı anda aynı düzeyde başarı elde etmenin mümkün olmadığı dikkate alınarak, ülkenin mevcut bilimsel ve kurumsal potansiyeli, güçlü ve zayıf yönleri, fırsatları ve riskleri sistematik olarak analiz edilmeli, ayrıca ülke ekonomisinin stratejik ihtiyaçlarına göre öncelikli yönler belirlenmelidir Böyle bir durumda bilim, ülkenin rekabet gücünü artıran, geleceğini belirleyen ve ulusal kalkınma modeline gerçek içerik kazandıran stratejik bir kaynak haline gelebilir. Şunu da hesaba katmak gerekiyor ki, bugünden itibaren oluşturulacak bilim ve eğitim politikası, sadece içinde bulunduğumuz dönemin değil, ülkenin uzun vadeli kalkınma yörüngesinin ve önümüzdeki yirmi yıldaki bilimsel, teknolojik ve sosyal potansiyelinin de ana hatlarını belirleyecek önemli göstergelerden biri olacaktır