"Депутаттар құрамы 70 пайыз жаңаруы мүмкін": Сарапшылар Құрылтай сайлауынан не күтеді

Жақын арада ел өміріндегі маңызды оқиғалардың бірі – Құрылтай сайлауы өтеді. Бұл шара мемлекеттің демократиялық бағытын айқындап, қоғам мен билік арасындағы диалогты жаңа деңгейге көтеруді көздейді. Оқырман қауым үшін сайлаудың қашан, қалай өтетіні және Құрылтайға кімдердің мүше бола алатыны туралы маңызды ақпараттарды жинақтадық І шақырылымдағы Құрылтай депутаттарын сайлау 2026 жылғы 23 тамызға жоспарланған. Дауыс беру барысында Қазақстан Республикасының заң шығарушы жаңа бір палаталы органы – Құрылтайдың 145 депутаты сайлануы тиіс. Олардың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды Бұл саяси науқан – Қазақстан тарихында 1991 жылдан бері өткізіліп жатқан оныншы парламенттік сайлау, сонымен бірге 2026 жылғы конституциялық референдумда қабылданған елдің Жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайға алғашқы сайлау болмақ. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін, Құрылтай Қазақстан Республикасының қос палаталы Парламентінің орнын басады "Ақ жол", "Ауыл" және ҚХП партияларындағы басшылықтың ауысуы 2026 жылғы 13 маусымда өткен "Ақ жол" партиясының съезінде Дания Еспаева партия төрайымы болып сайланды. Ол бұл қызметте 2011 жылдан бері партияны басқарып келген және осы съезде өз өкілеттігін тоқтататынын мәлімдеген Азат Перуашевтың орнына келді. 2026 жылғы 23 маусымда өткен "Ауыл" партиясының кезектен тыс съезінде Серік Егізбаев төрағалық өкілеттігін тапсыратынын жариялады. Партияның жаңа төрағасы болып Қайрат Айтуғанов сайланды. Ал Қазақстан Халық партиясының кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Жиын барысында Ермұхамет Ертісбаев партия төрағасы өкілеттігін тапсырып, ҚХП-ның жаңа жетекшісі болып Нұрсұлтан Шоқанов сайланды Құрылтай тек партиялық тізім бойынша жасақталады, мұнда президенттік квота қаралмаған. Депутаттар арнайы квоталар бойынша тағайындаусыз, тек тікелей сайлау арқылы анықталады. Дегенмен әйелдер, жастар және мүгедектігі бар жандар үшін партиялық квоталар сақталады Оқи отырыңыз: Бас прокуратура Құрылтай сайлауына орай ел азаматтарына үндеу жасады Орталық сайлау комиссиясы Құрылтай депутаттарын сайлауға қатыса алатын саяси партиялардың тізімін бекітті. Тиісті қаулылар ОСК отырысында бір ауыздан қабылданды Сайлау додасына қатысуға жеті саяси партия жіберілді: Сонымен қатар Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Нұрлан Әбдіров AMANAT партиясының сайлауға қатысудан бас тартқанын мәлімдеді "ОСК-ға AMANAT партиясынан Құрылтай депутаттарының сайлауына қатыспайтыны туралы ресми хат келіп түсті. Өтініш жұмысқа алынды", – деп атап өтті Нұрлан Әбдіров 2026 жылғы 23 тамызда өтетін сайлау нәтижесінде Қазақстан Республикасы Құрылтайының жаңа құрамы бес жыл мерзімге сайланатын 145 депутаттан тұратын болады. Дауыс беру Сайлау туралы конституциялық заңға сәйкес, біртұтас жалпыұлттық сайлау округі аумағында партиялық тізімдер бойынша өтеді Сайлау жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жүргізіледі Жасы 25-ке толған және соңғы он жыл бойы ел аумағында тұрақты тұрып жатқан Қазақстан Республикасының азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады Партиялық тізімдерді жасақтау кезінде азаматтардың жекелеген санаттарының өкілдігіне қойылатын талаптар да ескерілген. Үміткерлер тізіміне енгізілгендердің жалпы санындағы әйелдердің, жастардың және мүгедектігі бар жандардың жиынтық үлесі 30 пайыздан кем болмауы тиіс. Осы орайда саяси партиялар өз тізіміндегі кандидаттарды орналастыру ретін өздігінен айқындайды Оқи отырыңыз: Құрылтай өз тарихын бастады – Президент сайлау өткізу туралы Жарлыққа қол қойды Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры, заң ғылымдарының докторы, Ұлттық заң академиясының академигі Алуа Ибраева еліміздің жаңа конституциялық моделінің басты ерекшеліктері, Құрылтайдың мемлекеттік жүйедегі рөлі мен алдағы маңызды саяси үдерістерді талдады. Заңгер ғалым еліміздегі бетбұрыстар мен реформалардың мән-маңызына кеңінен тоқталып, өзіндік сараптамалық пайымдауларын бөлісті. Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Қазақстанның саяси жүйесінде қандай түбегейлі өзгерістер болғаны және бұл реформалардың қоғам мен мемлекеттік басқаруға әсәрі қандай деген мәселе сөз болды "Жаңа Ата заң – елдің саяси келбетін жаңа арнаға бұрған тарихи құжат. Бұл реформаның нәтижесінде мемлекеттік басқару жүйесінде мүлдем жаңа институттар қалыптасты. Атап айтқанда, Қазақстанның Халық Кеңесі мен Құрылтайдың құрылуы – осының айқын дәлелі. Мұндай ауқымды өзгерістерді құқықтық тұрғыдан бекіту үшін бірқатар маңызды конституциялық заңдар қабылданды. Ең бастысы, бұл қадамдар қоғамда жаңа саяси партиялардың дүниеге келуіне жол ашып, бұқара халықтың саяси белсенділігін оятты. Президент, Құрылтай және Халық Кеңесі туралы заңдар бүгінгі жаңа саяси өмірдің берік құқықтық іргетасына айналып отыр. Жаңа реформалар азаматтардың мемлекет ісіне араласу мүмкіндігін барынша кеңейтті. Мәселен, Ата заңның 35-бабында әрбір отандасымыздың саяси өмірге қатысу құқығы тайға таңба басқандай жазылып, мемлекет тарапынан оған толық кепілдік берілген", – деді Алуа Ибраева Ары қарай сарапшы жаңа конституциялық модельдің маңызды белгісі ретінде құрылған Ұлттық құрылтайдың мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне және қоғаммен диалог орнатуға тигізер ықпалы туралы сөз қозғады. Ғалым бұл мәселеге тоқталып, Ұлттық құрылтайдың мәртебесі түбегейлі өзгергенін алға тартты "Егер бұрын бұл ұйым тек қоғамдық негізде жұмыс істесе, қазір ол заң шығару билігін жүзеге асыратын, мемлекеттің ең жоғары өкілді органына, яғни толыққанды Парламентке айналды. "Құрылтай" ұғымының қазақ тарихындағы тамыры тереңде жатыр, ежелден ел ағалары мен білікті тұлғалар бас қосып, мемлекет тағдырын шешкен. Бүгінгі Құрылтай да осы ата-баба дәстүрінің заманауи үлгідегі тікелей жалғасы. Мемлекеттік шешімдерге ықпал ету тетіктеріне келетін болсақ, қазіргі басты мақсат – азаматтардың саяси партиялар арқылы бірігіп, ортақ шешімге келуін қамтамасыз ету. Сол себепті, жаңа талаптарға сәйкес, Құрылтай депутаттары тек саяси партиялар атынан сайланады. Бұрынғыдай мажоритарлық жүйемен сайлану мүмкіндігі тоқтатылған. Ендігі негізгі қағидат – жеке амбиция емес, бүкіл қоғамның және саяси бірлестіктердің мүддесін білдіру. Бүгінде елде тіркелген жеті саяси партияның әрқайсысының өз ұстанымы мен қолдаушылары бар. Осы партиялар Құрылтайдың 145 мандаты үшін өзара бәсекеге түсіп, халықтың түрлі көзқарасын жоғары деңгейде қорғайтын болады. Сондықтан бұл институт алдағы уақытта саяси жүйенің темірқазығына айналмақ", – деп қосты сарапшы Бұдан кейін Алуа Ибраева жаңа Конституция аясында өтетін алдағы сайлаудың бұрынғы науқандардан қандай ерекшелігі бар екеніне және оның шынайы саяси жаңғырудың көрсеткіші бола алатын-алмайтынына назар аударды. Сарапшы жаңа Ата заңның арқасында еліміздегі саяси партиялардың рөлі мен жауапкершілігі бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерілгенін айтты. Оның сөзінше, бұрын ел арасында "ұйқыдағы ұйымдар" деп аталып келген партиялардың барлығы қазір белсенді іске көшкен "Мәселен, экология мәселесін басты орынға қоятын "Байтақ" партиясының жұмысын атап өтуге болады. Қоршаған ортаны қорғау мәселесі Ата заңымыздың кіріспесі мен негізгі баптарында да арнайы тайға таңба басқандай көрсетілгендіктен, бұл партияның қоғамдағы орны ерекше. Сондай-ақ ауыл халқы мен жергілікті тұрғындардың мүддесін қорғайтын "Ауыл" партиясының да әлеуеті зор. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, дамыған қоғамда азаматтар көбіне саяси партиялардың айналасына топтасады. Осы тұрғыдан алғанда, алдағы сайлау бәсекеге толы әрі өте тартысты өтпек. Қазақстан бүгінде халықаралық аренада өз орны бар, артықшылықтарымен қоса шешімін күткен күрделі мәселелері де бар мемлекет", – деді сарапшы Оқи отырыңыз: Құрылтай қоғамды толғандырған өзекті мәселелерге дер кезінде назар аударуы қажет – Тоқаев Соңында Алуа Саламатқызы алдағы кезеңде жаңа Конституцияның әлеуетін толық іске асыру үшін мемлекет қандай құқықтық немесе саяси қадамдарға басымдық беруі тиіс деген мәселеге тоқталды. Профессордың пайымдауынша, қазіргі конституциялық реформалар өте дұрыс бағытта бара жатыр. Мұндағы ең басты бағыт ретінде ол "Әділетті Қазақстан" бағытын, яғни мемлекет пен қоғам қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтеруді атады "Екіншіден, Ата заңда бекітілген "Заң және тәртіп" қағидаты кез келген салада құқық үстемдігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Үшіншіден, бүгінгі жаһандық ахуалға байланысты экономика мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Ата заңның 27-бабында әрбір адамның еңбек ету құқығы шегелеп көрсетілген. Бұл – мемлекет тарапынан жаңа жұмыс орындарын ашуға, халықты жұмыспен қамтуға және бұл бағыттағы жұмыстарды тұрақты бақылауда ұстауға ерекше назар аудару қажеттігін білдіреді. Қоғамда жұмыссыздықты жою – ең басты мақсат. Қазіргі уақытта осы мақсатта Еңбек кодексіне және экономикалық заңнамаларға маңызды өзгерістер енгізіліп жатыр. Қорыта айтқанда, уақыт ағымына қарай еліміздің саяси және құқықтық жүйесі де заман талабына сай жаңарып, жетіліп отырады", – деді Алуа Ибраева Саясаттанушы Ғазиз Әбішев алдағы уақытта парламент құрамының кем дегенде 70 пайызға дейін жаңаратынын болжайды. Сарапшының пайымдауынша, бұл серпін әсіресе "Әділет" партиясының қатарынан анық байқалмақ "Құрылтай құрамының сөзсіз жаңа сипат алатыны айқын. Меніңше, бұл көрсеткіш кем дегенде 70 пайызды құрауы тиіс. Бұған "Әділет" партиясының сапында жаңа есімдер шоғыры көптігі дәлел. Қазіргі уақытта партиялық тізімдер көпшілікке әлі жариялана қоймаса да, отандық саясаттанушылар мен сарапшылар қауымы жаңа есімдердің басым болатынын айтып отыр", – дейді Ғазиз Әбішев Сонымен қатар, саясаттанушы бұл додада бәсекеге қабілеті төмендеу болуы мүмкін өзге саяси ұйымдарға да тоқталып өтті "Ал өзге партиялардың жағдайына келсек, олар өз тізімдеріне негізінен бұрыннан таныс, ескі депутаттарды қосқан. Алайда олардың сайлауда қанша пайыз дауыс еншілейтіні әзірге беймәлім. Мәселен, ЖСДП партиясы бұл жолғы додада межеден аса алмайды деген ойдамын. Сондықтан басты болжамым – құрамның 70 пайызға жуығы жаңа тұлғалармен толығады", – дейді сарапшы Оқи отырыңыз: "Аманат" пен "Әділет" партиялары не үшін бірікті? Спикерлік тізгін кімге бұйырады деген мәселеге қатысты саясаттанушы өз ойын былай сабақтады: "Ортақ мінберді кім басқарады?" деген сауалға келсек, жазылмаған заңдылық бойынша, жеңіске жеткен партияның жетекшісі спикер болады. Мысалы, егер бұл бәсекеде "Әділет" партиясы топ жарса, Айбек Дәдебайдың спикерлік тізгінді ұстауы әбден мүмкін", – дейді Ғазиз Әбішев Осы тақырыптар бойынша жаңалықтар мен мақалалар