Güney Engellendi: İran'daki savaş Aşkabat'ı ticareti yeniden yönlendirmeye nasıl zorluyor?

BAKÜ, Azerbaycan, 6 Mart. İranlı yetkililer Hürmüz Boğazı'nı kapattı. Sonuç olarak, trafik yüzde 80'e kadar azaldı ve bu durum pek çok ülke için, özellikle de Türkmenistan gibi denize kıyısı olmayan ülkeler için büyük bir sorun yarattı. Aşkabat şu anda ticaret akışını acilen yeniden yönlendirme ihtiyacıyla karşı karşıya Sorun son derece ciddi: İran, Türkmenistan'ın önemli ticaret ortaklarından biri ve önemli bir geçiş rotası olmaya devam ediyor. Örneğin İran, 2023 yılında Türkmenistan'ın toplam ithalatının %12,5'ini oluşturdu Ayrıca 2025 yılının ilk on ayında iki ülke arasındaki petrol dışı ticaret toplamı 555 milyon dolar ve yaklaşık 1,3 milyon ton mal olarak gerçekleşti. Türkmenistan'ın İran'dan ithalatı arasında tarım ve gıda ürünleri, sanayi ürünleri, elektrik transformatörleri, su arıtma sistemleri ve petrokimya ürünleri yer alıyor. Ayrıca İran, Türkmenistan'dan yılda yaklaşık 2 milyar kilowatt saat elektrik ithal ediyor Son yıllarda Aşkabat ve Tahran, ulaştırma ve lojistik alanlarında da iş birliğini derinleştirmenin yollarını arıyor. İran Yollar ve Şehircilik Bakanı Farzaneh Sadegh, 2025 yılında iki ülkenin transit hacimlerini 6 milyon tonu demiryolu taşımacılığına yönelik olmak üzere 20 milyon tona çıkarmayı hedeflediklerini belirtti. Bu planlar daha geniş bölgesel ulaşım girişimleriyle bağlantılıdır. Bunlardan biri, Rusya ve Orta Asya ülkelerini Kazakistan, Türkmenistan ve İran üzerinden Basra Körfezi limanlarına bağlayan Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridorunun doğu güzergahıdır. 2024 yılında Rusya, Kazakistan, Türkmenistan ve İran bu rotanın senkronize şekilde geliştirilmesi için bir yol haritası üzerinde anlaşmaya vardı Bir diğer proje ise Orta Asya ülkelerini İran üzerinden Basra Körfezi'ne bağlamayı amaçlayan Özbekistan-Türkmenistan-İran-Umman multimodal ulaşım koridoru. Ayrıca Çin-Kazakistan-Türkmenistan-İran demiryolu güzergahı da daha geniş Avrasya ulaşım koridoru ağının bir parçası olarak geliştiriliyor İran aynı zamanda Orta Asya ülkelerinin küresel denizcilik pazarlarına erişiminin sağlanmasında da önemli bir rol oynuyor. Bandar Abbas ve Çabahar limanları, bölgeyi Basra Körfezi ve Hint Okyanusu'na bağlayan kritik geçit görevi görüyor. İran'daki ulaşım akışındaki kesintiler uzun bir süre devam ederse, bu tür projelerin uygulanması, bu güzergahlar üzerindeki ticaret operasyonlarına ilişkin kârlılık tahminlerinin revize edilmesini gerektirebilir Pakistan üzerinden geçen alternatif güzergahlar da belirsizlikle karşı karşıya. Mart ayı başlarında Afganistan-Pakistan sınırındaki gerilimler bir dizi hava saldırısının ardından tırmandı ve Gwadar da dahil olmak üzere Pakistan limanlarının bölgesel ticaret için alternatif bir çıkış noktası olarak kullanılmasını zorlaştırdı Bu koşullar altında Türkmenistan, bölgesel riskler nedeniyle mevcut ticaret hacminde yaşanabilecek olası azalmaları telafi etmek amacıyla ulaşım bağlantıları istikrarlı kalan ortaklarıyla işbirliğini güçlendirme arayışına girebilir. Potansiyel yönlerden biri Hazar bölgesi üzerinden ticaretin gelişmesidir. Azerbaycan ile ekonomik ve transit bağlar, son yıllarda Orta Asya'yı Hazar Denizi, Güney Kafkasya ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor ile ilgili projeler aracılığıyla güçlendirilmiştir Bir diğer önemli ortak ise Türkiye olmaya devam ediyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan daha önce Ankara'nın Türkmenistan ile ikili ticareti mevcut durumda yaklaşık 2 milyar dolardan önümüzdeki yıllarda 5 milyar dolara çıkarmayı planladığını belirtmişti Gürcistan da potansiyel bir aday. Şubat 2026'da Türkmenistan Meclis Başkanı'nın Tiflis'e yaptığı ziyaret sırasında iki ülke parlamentoları arasında işbirliği anlaşması imzalanmış ve tartışmalarda ulaşım koridorlarının geliştirilmesi üzerinde de duruldu Daha geniş bir bölgesel bağlamda, Türkmenistan 2026 yılında Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ile ticari ilişkilerini yoğunlaştırabilir. Aşkabat, daha önce ülke yetkililerinin de belirttiği gibi, örgütün başkanlığı kapsamında ekonomik işbirliği ve ulaşım bağlantısına özel önem vermeyi planlıyor Aynı zamanda ülke, Avrupa ve Asya ile işbirliğini genişletmeye devam ediyor. Türkmenistan'ın Belçika Büyükelçisi Sapar Palvanov, Avrupa katılımının 2026 yılında Türkmenistan'ın dış politikasının temel önceliklerinden biri olduğunu belirtti. Bu arada Çin ile Orta Asya ülkeleri arasındaki ticaret, 2025 yılında ilk kez bir önceki yıla göre %12 artarak 100 milyar doları aştı Mevcut çatışmanın sonuçlarının süresi ve ölçeği belirsiz kalsa da, İran çevresindeki ulaşım yollarındaki kesintiler, büyük ölçüde belirli transit rotalarına dayanan bölgesel tedarik zincirlerinin kırılganlığını şimdiden ortaya çıkardı. Kıtalararası ulaşım ağlarının merkezinde yer alan Türkmenistan için bu gelişmeler, lojistik bağlantıların ve ticari ortaklıkların daha da çeşitlenmesini teşvik edebilir. Hazar bölgesindeki işbirliğinin genişletilmesi, komşu ülkelerle ekonomik bağların güçlendirilmesi ve Avrupa ve Asya pazarlarıyla ilişkilerin derinleştirilmesi, bu belirsizlik döneminde istikrarlı ticaret akışının sürdürülmesinde önemli faktörler olabilir