Бишімбаев ісінен кейін: Қазақстанда тұрмыстағы зорлықпен күрес қалай жүріп жатыр? - Аналитический интернет-журнал Власть

Читайте этот материал на русском Read this article in English 2023 жылы экс-министр Қуандық Бишімбаевтың азаматтық некедегі әйелі Салтанат Нүкенованы асқан қатыгездікпен өлтіруі қоғамда үлкен дүмпу тудырды. Ал 2024 жылы әйелдер мен балаларды қорғау бағытындағы заң қабылданды. Оны көпшілік «Салтанат заңы» деп атап кетті. Осы құжат аясында Қазақстанда тұрмыста зорлық көрсетушілерге арналған психологиялық түзету жүйесі енгізілді. Бағдарлама бір жылдан кейін іске қосылды. Алайда ресми статистика қайталанатын құқық бұзу саны өсіп жатқанын көрсетіп отыр, ал сарапшылар бағдарламаны тиімсіз дейді Қуандық Бишімбаев. Фото: sud.kz Айгүл (аты өзгертілген) болашақ жұбайымен 2023 жылдың қараша айында танысқан. Екі ай кездесіп, 2024 жылғы наурыз айында үйленген. Бір аптадан кейін Айгүл сыныптасын туған күнімен құттықтап, күйеуі соған бола ашуланады. Сабырға шақырғанына қарамай шашынан тартып, ұра бастайды Кейін тағы бір жанжал кезінде Айгүлдің аяғынан қуаттағыш сыммен қатты ұрғаны сондай, ізі қалып қойыпты. Одан кейін де бірнеше рет озбырлық көрсеткен Маусым айында жас жұбайлар күйеуінің ата-анасы берген үйге көшеді. Ол жерде Айгүлдің соққыға жығылуы жиілейді. Күйеуі бұрынғы қызына қоңырау шалып, тіпті барып жүргенін біліп қойғаннан кейін жағдай ушыға түседі. Кезекті соққыдан кейін Айгүлдің оң құлағы уақытша естімей қалып, дәрігерге барады. Дәрігер құлаққа тамызатын дәрі жазып беріп, оны тамызуға күйеуі көмектеседі «Ешқашан полицияға шағымданған жоқпын, өйткені күйеуімді жақсы көрдім. Кейде ата-енеме айтатынмын. Ол кісілер қол жұмсама деумен шектелетін. Менің сөзімді аса бір қабылдамайтындай еді», — дейді ол 2024 жылдың желтоқсанында ерлі-зайыптының жолы екі айырылып, 2025 жылдың тамызында ресми түрде ажырасады «Біраз уақыт сөйлесіп жүрдік. Өйткені сезім болды. Мүмкін бірге тұрған кезде құрбан рөліне үйретіп алған шығармын, онсыз өмір сүре алмайтындай болдым. Бала кезімде әкемнің анамды ұрғаны да әсер еткен шығар. Мен оны өз көзіммен көрмесем де, анамның айтуынан білемін. Күйеуімнің ұрғаны емес, опасыздық жасағаны қатты ауыр тиді», — дейді Айгүл Уақыт өте келе басқа қалаға қоныс аударған, «құрбан» сезімінен арылып, басынан өткен жағымсыз оқиғаларды ұмытқан. Ажырасқаннан кейін бір айдай тегін психологқа барғанымен, айтарлықтай нәтиже болмапты. Ал басқа қалаға көшіп, жұмыс істеп, ойын басқа жаққа бұрғаннан кейін жағдайы жақсарыпты Данияр Мүсіровтың фотосуреті Президент Қасым Жомарт Тоқаев әйелдердің құқығын қорғау және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы заңға 2024 жылғы сәуірдің ортасында қол қойды. Кейін бұл заң қоғамда Салтанат Нүкенованың құрметіне «Салтанат заңы» деп аталып кетті Қуандық Бишімбаев ісі қоғамда тұрмыстағы зорлық-зомбылық мәселесінде бұрынғы қорғау тетіктері жеткіліксіз екенін көрсетті Жаңа заң ұрып-соғу мен жеңіл дене жарақатына қылмыстық жауапкершілік енгізді. 2024 жылғы маусымда заң аясында психологиялық түзету бағдарламасы да қосылды Әкімшілік кодекстің 73-бабына сәйкес, қылмыстық сипатқа жатпайтын тұрмыстық зорлық-зомбылық фактілері үшін алғашқы құқық бұзу кезінде ең жоғары жаза — 5 тәулікке дейін қамау қарастырылған Ішкі істер министрлігінің мәліметіне сүйенсек, кейінгі жылдары 73-бап бойынша тіркелген әкімшілік істер саны екі есеге дейін өскен: 2020 жылы 25 844 іс тіркелсе, 2023 жылы 47 587 іске жеткен. Өзгерісті көрнекі түрде жеткізу үшін журналистер ресми статистиканы визуалмен көрсететін жеке сайт жасады Иллюстрация авторы Данияр Мүсіров 2024 жылы заңнама өзгеріп, тіркелетін құқық бұзу тізімі көбейгеннен кейін көрсеткіш айтарлықтай өсті. Мысалы, 2024 жылы 74 296 іс болса, 2025 жылы 82 478 іс тіркелген Алайда жазаланған адамдар санына келгенде жағдай басқаша. 2025 жылы 34 059 адам ғана әкімшілік жауапкершілікке тартылған, ал істердің 55%-ы ешқандай санкциясыз жабылған Демек, тұрмыстағы зорлық-зомбылық туралы хабарлау көбейгенімен, көп жағдайда кінәлілер жазадан құтылып кетіп жатыр Толық кезеңді қарасақ, айырмашылық анық көрінеді. 2020 жылы 25 844 іс тіркеліп, 25 028 адам жауапқа тартылған. Көрсеткіш шамалас болған. Ал 2025 жылы 82 478 іс тіркелгенімен, 34 059 адам ғана жауапкершілікке тартылған. Жүйе зорлық-зомбылықты бұрынғыдан көбірек тіркегенімен, жауапкершілікке тарту деңгейі әлдеқайда төмендеп кеткен Иллюстрация авторы Данияр Мүсіров Зорлық-зомбылықтың қайталануы Ішкі істер министрлігінен тұрмыстағы зорлық-зомбылықтың қайталануына қатысты статистиканы ала алмадық 2024–2025 жылдардағы қылмыстың қайталану ауқымын ішінара түсіну үшін журналистер 669-бап бойынша (құқық бұзушының мінез-құлқына сот белгілеген ерекше талаптарды бұзу) шамамен 200 сот қаулысын кездейсоқ таңдады Иллюстрация авторы Данияр Мүсіров Иллюстрация авторы Данияр Мүсіров Sud.kz базасына сүйенсек, таңдаған істердің ішінде қайталанған тұрмыстағы зорлық-зомбылық фактісі 2024 жылы 45%, ал 2025 жылы 51% жағдайда сот шешімімен байланысты болған. Бұл кемінде тіркелген жағдайлар бойынша айтарлықтай өсімді көрсетеді Төмендегі екі іс жүйенің қайталай құқық бұзушылармен қалай жұмыс істейтінін айқынырақ көрсетеді 2024 жылғы 4 желтоқсанға қараған түні Түркістан аумағында Н. І. мас күйінде үйінде жанжал шығарып, жұбайы Ж. О. мазасын алады. Бұл жағдай бойынша келесі күні Әкімшілік кодекстің 73-бабы бойынша полиция хаттамасы рәсімделген 11 желтоқсанда өткен сот отырысында тараптар медиация келісіміне келеді. Соның нәтижесінде, Н. І. алғаш рет құқық бұзғандықтан жауапкершіліктен босатылып, іс жабылады Сонымен қатар сот Ібжановқа үш ай мерзімге арнайы мінез-құлық талаптарын енгізген, атап айтқанда ішімдік ішуіне тыйым салып, апта сайын жергілікті полиция бөлімшесіне барып белгіленуді тапсырған Алайда 69 күннен кейін, 2025 жылдың ақпанында Н. І. тағы да мас боп келіп, отбасының мазасын алған Құқық бұзу қайталанғандықтан, іс Әкімшілік кодекстің 669-бабына ауыстырылып, сот оған 10 тәулікке дейін әкімшілік қамау жазасын тағайындаған Екі сот шешімінің ешбірінде Ібжановтың зорлық-зомбылыққа не себепті барғаны, Ж. О. қандай қолдау алғаны, қысқа мерзімді қамаудан бөлек қандай шара қолданылғаны туралы ешқандай ақпарат жоқ Қағаз жүзінде іс реттелгендей көрінеді. Бірақ зорлық тоқтамаған Данияр Мүсіровтың фотосуреті 2024 жылдың желтоқсан айында Жамбыл облысының соты 52 жастағы Ж. А. мас күйінде отбасында жанжал шығарғаны үшін кінәлі деп таныды Сот оған үш айлық арнайы бақылау қойып, ішімдік ішуге тыйым салып, айына төрт рет полицияға профилактикалық әңгімеге келу міндетін жүктеді Бірақ төрт апта өтпей, 2025 жылдың 15 қаңтарында Ж. А. тағы да үйіне мас болып келеді. Бұл жолы сот оны 10 тәулікке әкімшілік қамауға алады. Екі шешімде де психологиялық түзету, қауіп деңгейін бағалау, отбасымен кейін қалай жұмыс істегені туралы ештеңе айтылмаған Екі жағдай десек те, схема айна-қатесіз қайталанған: құқық бұзу, медиация, арнайы шектеулер және сол шектеулерді бұзу, 10 күнге қамау Алғашқы құқық бұзу кезінде Қазақстанның қазіргі әкімшілік заңнамасында бар психологиялық түзету бағдарламасы тағайындалмаған, екінші рет іс қамауға алумен аяқталса да, одан кейін ешқандай қосымша араласу құжатта жазылмаған Тұрмыста зорлық-зомбылық болған жағдайда бірінші әрекет полицияға қоңырау шалудан басталады. Көршілер, балалар немесе жәбірленушінің өзі полицияға хабарласқаннан кейін полиция 73-бап бойынша хаттама толтырады Егер жағдай қайталанса немесе ауыр болса, учаскелік инспектор жаза мәселесін ғана емес, адамды психологиялық бағдарламаға жіберу мәселесін де көтереді Алғашқы құқық бұзуға 20 сағат қоғамдық жұмыс немесе 5 тәулік әкімшілік қамау жазасы беріледі. Егер жанжал қайталанса, полиция оқиға орнына барып, құқық бұзушыны заңның 73-бабының 2-бөлігі бойынша жауапқа тартады Одан кейін учаскелік инспектор сотқа психологиялық түзету бағдарламасын тағайындау туралы өтініш жібереді. Сот материалдарды қарағаннан кейін шешім шығарады және бағдарламаны 3 айдан 1 жылға дейінгі мерзімге тағайындайды. Содан кейін сот шешімі медициналық ұйымдарға жолданады Егер кінәлі азамат мұндай көмек алудан бас тартса, полиция 669-бап бойынша әкімшілік хаттама толтырады. Психологиялық түзету қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершілікті алмастырмайды. Айыппұл немесе қамауға алу жазасы сақталады, ал психологпен жұмыс мінез-құлықты өзгерту және зорлық-зомбылықтың қайталану циклін үзу құралы ретінде қосылады Егер бір жыл ішінде әкімшілік құқық бұзу қайталанса, 40 сағат қоғамдық жұмыс немесе 10 тәулікке әкімшілік қамауға алу жазасы қарастырылады Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметіне сәйкес, сот арқылы тағайындалған психологиялық түзету бағдарламасы бойынша жүйелі статистика 2025 жылдан бастап жинала бастаған. Оған жаңа жүйенің толықтай осы жылы іске қосылуы себеп 2025 жылы сот 987 адамды денсаулық сақтау ұйымдарына психологиялық түзету бағдарламасынан өтуге жіберген. Заң жүзінде міндетті психологиялық түзету 2024 жылы енгізілгенімен, оны іске асыру үшін қосымша нормативтік актілер қабылдап, денсаулық сақтау жүйесін дайындау жұмыстары тек 2025 жылы аяқталған Тек сол кезде ғана ел бойынша алғашқы салыстырмалы деректерді алып, қайталанған құқық бұзушылармен жүргізілген жұмыстың алғашқы нәтижелерін көру мүмкін болды Сот психологиялық түзету бағдарламасына қатысуды міндеттегеннен кейін айыпты азаматтың ісі денсаулық сақтау жүйесіне өтеді. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша, мемлекеттік мекемелерде шамамен 2000 психолог жұмыс істейді. Оның ішінде 1163 психолог алғашқы медициналық-санитарлық көмек деңгейінде қызмет етеді Ресми түрде агрессорларға арналған психологиялық жұмыс үш кезеңнен тұрады. Біріншісі — бастапқы бағалау, екіншісі емдеу процесі болса, үшіншісі — қорытынды бағалау Клиникалық психолог Константин Попандопулоның айтуынша, іс жүзінде мұндай курс әдетте үш айға созылады және шамамен 13 сессиядан тұрады. Нақты ұзақтығы жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Алайда дағдарыс орталықтары одағының төрағасы Зүлфия Байсақова бұл мерзім жеткіліксіз деп санайды «Бағдарлама алты айға дейін созылуы керек. Алты ай жұмыс істегеннен кейін ғана адамның өзгеруге дайын екенін түсінуге болады. Өкінішке қарай, қазір көптеген судья сот шешімімен бір-екі айға ғана белгілейді. Бұл түбегейлі қате шешім», — дейді Байсақова Денсаулық сақтау министрлігінің дерегі бойынша, зорлық-зомбылық құрбандарына арналған дағдарыс орталықтары ресми түрде Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің қарамағында жұмыс істейді және арнайы әлеуметтік қызметтер көрсетеді Ал Байсақованың айтуынша, жүйеде бірнеше маңызды мәселе бар. Біріншіден, мамандардың жетіспеуі, екіншіден, бірыңғай жұмыс алгоритмінің болмауы және ең бастысы, бағдарламадан өткен адамдар арасында зорлық-зомбылықтың қайталану деңгейінің азайғанын көрсететін статистика жоқ Оның пікірінше, оңалтудың негізгі мақсаты — агрессорға істеген әрекетіне жауапкершілік бар екенін мойындату және жәбірленушімен бірге жанжалды күш көрсетпей шешу дағдыларын қалыптастыру. Қазақстанда сот арқылы міндетті бағдарламалар енгізілмей тұрғанда кейбір дағдарыс орталықтары зәбір көрсеткен азаматтармен ерікті түрде жұмыс істеп көрген. Алғашқылардың бірі Талдықорғанда іске асқан жоба болды. Оны Жанар Нұрмұханованың жетекшілігімен «Талдықорғандағы өңірлік әйелдерді қолдау орталығы» ҮЕҰ жүзеге асырды «Біз жаңа бағыт ашып, отбасына зәбір көрсететін ер адамдармен тікелей жұмыс істеуді бастадық. Психологиялық және түзету жұмысы жағдайдың қайталануын азайтып, отбасындағы күш көрсетудің тамырын үзуге көмектеседі деп сендік», — дейді ол 2018–2023 жылдары бұл орталыққа 38 ер адам ерікті түрде көмекке жүгінген. Нұрмұханованың айтуынша, бағдарламаға қатысқан ер адамдар арасында тұрмыста зорлық-зомбылық көрсету қайталануы тіркелмеген Оның ойынша, жобаға көбіне өзгеруге ынталы еркектер келгендіктен, қайталану қаупі төмен болған. Нұрмұханова қысқа мерзімді жұмыстың өзі нәтиже бере алатынын айтады: Қатысушылармен және олардың жұбайларымен кейінгі телефон арқылы сөйлесу мен кері байланысқа сүйенсек, кейбір жағдайларда күш көрсету азайған және отбасындағы қарым-қатынас жақсарған Алайда 2024 жылы заңнамаға өзгеріс енгеннен кейін жоба тоқтады. Жаңа талаптарға сәйкес, түзету бағдарламалары міндетті түрде жүргізіліп, негізінен мамандандырылған және медициналық мекемелер базасында жүзеге асуға тиіс болды. Нәтижесінде бұл қызмет тиісті мемлекеттік құрылымдардың жауапкершілігіне берілді, ал жобаны бұрынғы форматта жалғастырудың мәні қалмады Гендер және маскулиндік мәселелер бойынша психолог әрі сарапшы Тынчтықбек Бақытов Қырғызстан мен Тәжікстандағы бағдарламаларды әзірлеуге қатысқан. Оның айтуынша, Қырғызстанда мұндай бағдарлама міндетті. Егер жәбірленушіге қорғау ордері берілсе, зәбір көрсетуші міндетті түрде бағдарламадан өтуге тиіс. Бағдарлама шамамен 30 сағатқа созылады Тәжікстанда ұқсас бағдарламалар бар, бірақ әзірге пилоттық режимде жұмыс істейді және заң толық міндеттелмейді. Сондықтан кейбір аймақтарда ғана қолданылып жүр.Бұл бағдарламалар 21 сессиядан тұрады. Олар жеке және топтық жұмыс форматында. Бағдарламаның негізгі идеясы — зорлық-зомбылыққа бару міндетті реакция емес екенін түсіндіру Алайда, Бақытовтың айтуынша, теориядан практикаға көшкенде Орталық Азия елдерінде жүйелі шектеулер байқалады «Ондаған жыл бойы қалыптасқан мінез-құлықты 20 сессияның ішінде өзгерту мүмкін емес», – дейді Бақытов. Ол тұрақты өзгеріс үшін ұзақ мерзімді бақылау мен қолдау қажет екенін, бірақ мұндай жүйе өңірде әлі дамымағанын атап өтті 2024 жылғы маусымнан бастап Қазақстанның құқықтық жүйесіне психологиялық түзету бағдарламасы енгізілгеннен кейін де тұрмыстағы зорлық-зомбылық бойынша қылмыстың қайталануы өсіп отыр. Байсақова бұл мемлекеттік бағдарламадағы мамандар тапшылығымен байланысты болуы мүмкін дейді Қорыта айтқанда, Бишімбаев ісі кеңінен талқыланып, тұрмыстағы зорлық-зомбылықпен жұмыс жүйесі өзгеріп, жаңа шаралар енгізілді. Алайда іс жүзінде бұл бағдарламалардың тиімділігі аса көзге түсіп отырған жоқ Хадиша Елеусін, Ажар Шыныбай және Руслан Базарбаев, Мақсұт Нәрікбаев университеті Халықаралық журналистика мектебінің студенттері