Аты жаңа, заты ескі партия - Аналитический интернет-журнал Власть

Read this article in English Читайте этот материал на русском Дәуірі отыз жылға жуықтаған «Amanat» партиясы бір-ақ ай бұрын құрылған «Әділет» партиясына қосылу туралы шешім қабылдады. «Власть» тілшілері сөйлескен сарапшылардың ойынша, билік бұл қадам арқылы Нұрсұлтан Назарбаевтың мұрасынан біржолата іргесін аулақ салғысы келеді Дегенмен мамандардың көбі бұл оқиғадан елдегі саяси партиялық жүйе өзгере қояды дегенге сенбейді. Олардың айтуынша, «Әділет» тек «Amanat» партиясының инфрақұрылымы мен кадрларын өзіне көшіртіп алып, басты билік күші боп қала береді. Соның салдарынан, 2026–2029 жылдардағы сайлау науқандары қарсаңында партия кеңістігі бұрынғыдан да тарыла түспек 12 маусымда өткен «Amanat» партиясының съезінде делегаттар бір-ақ ай бұрын құрылған «Әділет» партиясына қосылуды бірауыздан қолдап дауыс берді. Осылайша кезінде «Отан», кейін «Нұр Отан», сосын «Amanat» деген атаулармен Қазақстанның саяси сахнасы мен парламентінде отыз жылға жуық үстемдік құрған партия жұмысын тоқтатты Екі партия тез арада бірікті. Әділет министрлігі «Әділет» партиясын съезге 11 күн қалғанда, яғни 1 маусымда ғана ресми тіркеген. Осыдан бір ай бұрын президент әкімшілігінің басшысы қызметінен кеткен Айбек Дәдебай партия төрағасы болды Amanat төрағасы Ерлан Қошановтың айтуынша, бұл қадамға қоғам санасында «партияның өткеніне қатысты тұжырымдар мен бағалаулар әлі сақталуы» себеп болған. Ал қазіргі уақытта «президент реформаларын қолдайтын, мемлекет реформаларына бей-жай қарамайтын прогрессив күштерді бөліп алмай, керісінше елдің болашағы үшін бірігу керек» «Amanat» партиясынан сайланған мәжіліс депутаты Үнзила Шапақ былай деп мәлімдеді: «Мұндай кезеңде ұлттық мүдде, елдің тұрақтылығы мен дамуы кез келген саяси келіспеушіліктен маңыздырақ. <...> «Amanat» пен «Әділет» партияларының бірігуін <...> қоғам мүддесіне қызмет ететін саяси күштердің әлеуетін арттыру деп білеміз» Айбек Дәдебай бұл шешімді «тар партиялық мүддеден жоғары тұратын, ұлттық жауапкершілікке негізделген парасатты шешім» деп атады. Ол екі саяси күштің негізгі міндеті — «әділдікті мемлекеттік жүйе мен дамудың тұғырына айналдыру» деп мәлімдеді Саясаттанушы Андрей Чеботарев билік басындағы партияның қайта құрылуы Нұрсұлтан Назарбаевтың саяси мұрасынан алшақтаудың жалғасы деп санайды. «Қазіргі тренд — түбегейлі жаңару. Бүгін «Amanat» бұрынғы «Нұр Отанды» еске салса, «Әділет» партиясы Тоқаев жүргізіп отырған саяси бағытпен үндеседі», — дейді ол Бұл ретте қай партия қайсын жұтып қоятыны олардың ұйымдастыру әлеуетіне емес, символикалық мәніне байланысты анықталып отыр. Чеботарев атап өткендей, «Әділет» партиясын конституциялық реформаны жасағандар құрғандықтан, ол жаңа саяси тәртіптің көрінісі ретінде қабылданады Ал саясаттанушы Мәди Омаров партиялардың бірігуін тым кеш қабылданған шешім деп есептейді: «Билік Қаңтар оқиғасынан кейін жаңа партия құру мүмкіндігін пайдаланады деп күткен едім. Олар сол кезде Назарбаев дәуірінен біржолата алшақтағанда, бұл қадам әлдеқайда қисынды көрінер еді. Ал қазір бұл сәл оғаш, өйткені кейінгі төрт жылда олар Назарбаевтың бағытын жалғастырып, жүйенің құрылымдық логикасын өзгерткен жоқ» Саясаттанушы Камила Ковязина бұл оқиғаны саяси реформа жасаған болып, көзбояшылыққа бару деп санайды. Оның айтуынша, бәрі кезінде «Нұр Отанды» «Amanat» деп өзгертуден басталған. Ондағы мақсат — халық көзіне жағымсыз көрінетін Назарбаев есімінен партияны барынша алшақтату еді. «Бірақ бұл амалдарынан ештеңе шықпаған сияқты», — дейді ол Ковязинаның сөзінше, «Әділет» партиясын негізінен жаңа Конституцияны жазған мамандар құрғандықтан, ұйым басынан-ақ президенттің «Әділетті Қазақстан» идеясына тікелей байланған. Бұл партияның атынан-ақ көрініп тұр «Бірақ бұл «Amanat» партиясындағылардың бәрі [«Әділетпен» бірігу] шешіміне келісе салады деген сөз емес. Ол жақта да өз мүддесін ойлаған басқа да ықпалды топтардың бары анық», — деді ол Андрей Чеботаревтың ойынша, екі партияның қосылуындағы басты прагматикалық есеп — өңірлік инфрақұрылымға байланысты: «Әділет» партиясы «Amanat»-тың барлық филиалы мен ұйымдарын дайын күйінде иеленеді. Парламент сайлауы шілденің басында-ақ жариялануы мүмкін екенін ескерсек, «Әділеттің» өз филиалдарын ашуға уақыты өте аз. Мысалы, «Respublica» партиясымен біріккенде, мұндай үлкен аймақтық базаға қол жеткізе алмас еді» Ал Омаровтың ойынша, билік осылайша атауы бірнеше рет өзгерген «Amanat» партиясынан заңды тұрғыда бас тартуды көздеген. Бірақ бұл бірігуден партияның ішкі мазмұны өзгере қоймас. «Әділет» «Amanat»-тың барлық дайын базасын жай ғана иемдене салады. Баяғы адамдар жұмысын жалғастыра береді», — дейді сарапшы Чеботаревтың болжамынша, жаңа партияның республикалық деңгейдегі басшылығы «Әділет» пен «Amanat» өкілдері арасында тең бөлінгенімен, аймақтарда баяғысынша «Amanat» адамдарының ықпалы басым болады Сонымен қатар саясаттанушы мынадай қызық жайтты атап өтті: идеясы ұқсас екі мықты партия қатар өмір сүрсе, бұл элита ішіндегі бәсекені ушықтырып жіберер еді. Мұндай жағдай 2003–2005 жылдары Нұрсұлтан Назарбаевтың «Отан» партиясы мен қызы Дариғаның «Асар» партиясы арасында болған «Сол кезде бірқатар депутат «Асар» партиясына қосыла бастаған еді. «Әділет» жағдайында да осындай қауіп туды. Әсіресе аймақтағы шенеуніктер мен ықпалды топтардың «ертең кімнің күні туады, қайсына иек артсақ екен» деп алаңдап отырған көңіл-күйін ескерсек, бұл қауіп айқын еді. Саяси бағыты бірдей екі партияның қатар тұруы, әлбетте, іштен үлкен бәсеке тудырар еді», — дейді Чеботарев Камила Ковязина бұл бірігуден кейін билік элитасының жас ерекшелігі жаңаруы мүмкін дейді. Өйткені «Әділет» партиясының құрамы, әсіресе оның парламентке баратын тобы «Amanat» партиясына қарағанда әлдеқайда жас «Бұған қоса, Қазақстанда партиялар жаңа саяси элитаны іріктеп, қайта жасақтау рөлін атқарады. Әдетте бұл мажоритарлық жүйе арқылы іске асады: аймақтардан жаңа саясаткерлер суырылып шығады да, партия осылайша өз беделі мен әлеуметтік капиталын арттырады», — дейді ол Дегенмен, Ковязина бұл бірігудің халыққа түсініксіз болатын тұсын да атап өтті. Бұған дейін қандай деңгейдегі мәселе болса да, «Amanat»-тың аймақтардағы қабылдау бөлмелеріне жүгініп, көмек сұрауға жұртшылықтың еті үйреніп қалған еді. Оларды жергілікті әкімдіктерге сөзі өтетін, ықпалды күш деп көретін. Енді үйреншікті партияның аяқ астынан жоғалып, басқа атпен шыға келгенін халық бірден қабылдамауы мүмкін «Amanat» пен «Әділеттің» қосылуы бір реттік қадам ба, әлде елдегі партияның бәрін біріктірудің басы ма деген заңды сұрақ туады Осы оқиғаға дейін саяси комментаторлар билік елде екі мықты саяси күш құрып, қос партиялық жүйеге көшеді деп болжаған еді. «Бірақ «Amanat»-тың «Әділет» құрамына қосылғанына қарап, ешқандай қос партиялық жүйенің болмайтынын көрдік», — дейді Мәди Омаров Фото Ақорданың баспасөз қызметінен «Власть» тілшілері сөйлескен сарапшылардың айтуынша, алдағы уақытта басқа партиялар да бірігуі мүмкін, өйткені олардың идеялары бір-біріне ұқсас. Мысалы: бизнес бағытындағы «Ақ жол» мен «Respublica»; әлеуметтік мәселелерді көтеретін ҚХП (Қазақстан халық партиясы) мен ЖСДП (Жалпыұлттық социал-демократиялық партия); экология мен ауыл шаруашылығы бағытындағы «Ауыл» мен «Байтақ» партиялары «Меніңше, бәрінен бұрын «Ауыл» мен «Байтақ» партияларының бірігу ықтималдығы жоғары. Егер «Байтақ» 2023 жылғы Мәжіліс сайлауындағыдай тағы да парламентке өте алмайтынын түсінсе, бұл қадамға баруы әбден мүмкін. Бірігу олардың ұлттық құрылтайда өз өкілдерін сақтап қалуына көмектеседі», — дейді Андрей Чеботарев Камила Ковязина бұл жүйенің ең басты мәселесін басқадан көреді: партиялар халықтың сұранысымен емес, биліктің нұсқауымен құрылып, өзгертіледі. Дәл осы себепті партиялық кеңістіктегі кез келген өзгеріс шынайы саяси қозғалыс емес, жай ғана реформа жасағансудың кезекті амалына айналады «Бізде авторитар режим екенін жақсы түсінемін. Бірақ сонда да партиялардың жоғарыдан құрылып, жоғарыдан біріктіріліп жатқанына ешкімнің қымсынбайтыны, мұны қалыпты жағдай санауы таңғалдырады. Негізі бұл дұрыс емес қой», — дейді ол Омаровтың пайымдауынша, бұл бірігу — алдағы 2026–2029 жылдардағы сайлау науқаны басталар алдында саяси кеңістікті толық бақылауда ұстау үшін жасалған кезекті қадам «Билік алдағы саяси кеңістік барынша қауіпсіз болғанын қалайды. Партия неғұрлым аз болса, оларды басқару соғұрлым оңай. Дегенмен, қазіргі партиялар бірікпесе де, билікке ешқандай қауіп төндіріп тұрған жоқ. Өзін оппозиция санайтын ЖСДП-ның өзі үкіметтің бірде-бір бастамасына қарсы дауыс беріп көрмеген, ең құрығанда «қалыс қалдық» деп құтылады», — дейді сарапшы Сонымен қатар, Ковязина биліктің мұндай шешімдерді тым ұзақ мерзімге жоспарлайтынына сенбейді. «Биліктің қадамдары келесі сайлау кезеңінен әрі аспайтынын жиі көремін. Қазір олар алдағы бес жылды ғана ойлап отыр, ал одан кейінгісі бір Аллаға аян. Сондықтан олардың жақын арада партия жүйесін өзгертетін жоспары бар деп ойламаймын», — деп түйіндеді сарапшы