100 yıl önce Bakü'de atılan adım bugün Türk dünyasını birleştiriyor - YORUM

Bugün Bakü'de Birinci Türkoloji Kongresi'nin 100. yıl dönümü nedeniyle etkinlikler düzenleniyor. Bundan yüz yıl önce, Şubat 1926'da Azerbaycan'ın başkenti, Türk dünyasının bilim ve kültür hayatında yeni bir sayfa açan büyük bir toplantıya ev sahipliği yaptı. O dönemde alınan kararlar sadece o yılların değil, sonraki onyılların da yönünü belirledi. Bugün bu fikirlerin çoğu yeniden gündeme gelmiş ve Türk devletleri arasındaki işbirliğinin temel direklerinden biri haline gelmiştir Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Birinci Türkoloji Kongresi'nin 100. yıl dönümünde imzaladığı kararnamede, bu forumun ortak zengin tarih ve kültürel mirasa sahip Türk halklarının bütünleşmesinde olağanüstü bir rol oynadığı vurgulanıyor. Kongrede Türkolojinin en önemli sorunları geniş çapta tartışıldı, Türk halklarının dilinin, tarihinin, etnografyasının, edebiyatının ve kültürünün geleceğine ilişkin kader niteliğinde kararlar alındı. En önemli konulardan biri de Latin harflerine dayalı, tamamı Türkçe tek bir alfabeye geçiş fikriydi. Birinci Türkoloji Kongresi'nin Bakü'de yapılması tesadüf değildi. 20. yüzyılın başında şehir aynı zamanda entelektüel ortamıyla da öne çıkıyordu. Mirza Fatali Ahundzade, Celil Memmedguluzade, Üzeyir Hacıbeyli, Ali Bey Hüseyinzade, Firidun Bey Koçerli ve diğer aydın aydınların başlattığı alfabe reformu fikirleri sonucunda Azerbaycan, Türk dünyasında yenilikçi düşüncenin ana merkezlerinden biri haline geldi. Bu nedenle 26 Şubat 1926'da dünyanın farklı ülkelerinden bilim adamları ve SSCB'de yaşayan Türk halkları Bakü'deki İsmailiyye binasında bir araya geldi. Kongre 10 gün sürdü, 17 toplantı yapıldı ve 131 temsilcinin katılımıyla 38 bilimsel rapor dinlendi Bu toplantıda dilbilimciler ve tarihçilerin bilimsel tartışmalarının yanı sıra Türk halklarının gelecekteki kalkınma modeli de tartışıldı. Burada alfabe ve yazı kuralları, terminoloji, edebi dil, eğitim metodolojisi, Türk dillerinin akrabalığı, ortak bilim alanının oluşturulması gibi konularda önemli kararlar alındı. En büyük sonuçlardan biri Latin alfabesine geçiş konusunda ortak anlaşmaya varılması oldu. Sonraki yıllarda Azerbaycan ve diğer Türk cumhuriyetleri bu yönde adımlar atmış, daha sonra Türkiye Latin alfabesine geçerek bu süreci yeni bir aşamaya taşımıştır Ancak kongrenin yarattığı büyük umutlar uzun sürmedi. Sovyet iktidarının sıkılaşmasıyla birlikte Türk halklarının yakınlaşması bir tehdit olarak görülmeye başlandı. 1930'lardaki baskılar sırasında kongreye katılan yüzden fazla katılımcı "pan-Türkizm" ve "milliyetçilik" suçlamasıyla tutuklandı, sürgüne gönderildi veya kurşuna dizildi. Bekir Çobanzade, Ahmet Baytursunov, Salman Mümtaz, Ruhulla Ahundov, Osman Nuri Ağçöğralı ve onlarca önde gelen bilim adamı baskıların kurbanı oldu. Daha sonra 1939 yılında Latin alfabesi kaldırılarak Türk halkları Kiril alfabesine geçmiştir. Ancak Birinci Türkoloji Kurultayı'nın en önemli kararlarından biri uzun yıllar uygulanamadı Aradan geçen yüzyıl, fikirlerin durdurulabileceğini ama tamamen yok edilemeyeceğini gösterdi. 20. yüzyılın sonunda Azerbaycan'ın ve diğer Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığına kavuşmasıyla Birinci Türkoloji Kongresi'nde dile getirilen fikirler yeniden gündeme geldi. Bugün Azerbaycan, Türkiye ve Orta Asya'daki Türk devletlerinin çoğu Latin alfabesini kullanıyor. Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde ortak alfabe, ortak terminoloji, ortak tarih ve kültürel mirasa ilişkin projeler yürütülmektedir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in jübile kararnamesinde, o dönemde Birinci Türkoloji Kongresi'nde ortaya atılan birçok fikrin artık modern koşullarda başarıyla hayata geçirildiği de belirtiliyor. Türk devletleri arasındaki kardeşlik ilişkilerinin güçlendirilmesi, kültürel işbirliğinin derinleştirilmesi ve ortak değerlerin korunması yönünde atılan adımlar, o tarihi kurultayın ideolojik devamı olarak değerlendiriliyor. 2025 yılında Kebele'de düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Zirve Toplantısı Bildirgesi'nde Birinci Türkoloji Kongresi'nin 100. yıl dönümünün kutlanmasına da vurgu yapılması tesadüf değildir Bugün Bakü'de düzenlenen jübile etkinlikleri sadece tarihi bir olayın anılması değildir. Bu, yüz yıl önce İsmailiyye binasında dile getirilen fikirlerin zamana direnerek Türk dünyasının gündemine geri döndüğünün göstergesidir. Bir asır önce alınan kararlar bugün ortak alfabe girişimlerine, bilimsel işbirliği projelerine, kültürel entegrasyona ve kültürel entegrasyona yansıyor. Bu, Türk Devletleri Teşkilatının faaliyetlerine de yansıyor. Azerbaycan'ın son yıllarda uyguladığı politika Birinci Türkoloji Kongresi'nin fikirleriyle de örtüşmektedir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev konuşmalarında Türk dünyasının Azerbaycan için öncelikli yönelimlerden biri olduğunu defalarca vurguladı ve Türk devletleri arasındaki dayanışmanın güçlendirilmesini dış politikanın temel hedeflerinden biri olarak değerlendirdi. Devlet başkanı, çeşitli platformlarda Azerbaycan'ın ailesini ve doğal müttefiklerini başka coğrafyalarda değil Türk dünyasında gördüğünü, Türk Devletleri Teşkilatı'nın uluslararası ilişkiler sisteminde önemli güç merkezlerinden biri haline gelmesi gerektiğini söyledi Son yıllarda Türk devletleri arasındaki ilişkilerin sadece kültürel ve insani alanla sınırlı kalmaması da bu politikanın sonucudur. Ekonomi, ulaştırma, enerji güvenliği, savunma sanayi, askeri işbirliği, eğitim, bilim ve dış politika alanlarında da ilişkiler hızla derinleşiyor. Orta Koridor'un geliştirilmesi, ortak yatırım projeleri, savunma sanayinde işbirlikleri, ortak askeri tatbikatlar ve uluslararası kuruluşlarda karşılıklı destek, Türk devletlerinin işbirliğinin ana yönleri haline geldi 1926 yılında Bakü'de düzenlenen Birinci Türkoloji Kongresi, Türk halklarının ortak dilini, alfabesini ve bilimsel düşüncesini oluşturmaya çalıştıysa da, yüz yıl sonra bu fikirler daha geniş bir bağlamda - siyasi dayanışma, ekonomik entegrasyon ve güvenlik işbirliği formatında - hayata geçiriliyor. Bugün Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde alınan kararlar, bir asır önce ortaya atılan ortak gelecek düşüncesinin artık teorik bir kavramdan gerçek bir işbirliği modeline dönüştüğünü göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında Birinci Türkoloji Kongresi tarihi bir bilimsel toplantı değildir. Türk dünyasının ortak kimliğini şekillendiren ve devletlerarası işbirliğinin ideolojik temelini oluşturan en önemli olaylardan biri olarak bugün de önemini korumaktadır